MARAQLI SAYT

Yüzillik yaşına çatmağı gözləyən hər kəs üçün 7 qızıl qayda

afgan73 — Sun, 27 Oct 2024 13:16:39 GMT

Uzunömürlülük təkcə genetik lotereyada cekpot deyil, həm də amillərin birləşməsinin nəticəsi ola bilər.

Yüzilliklər Aşağıdakı 7 qayda gənc yaşlarından sağlamlıqlarının qayğısına qalmağa hazır olanlar, bəxti gətirən fasiləyə ümid etmədənlər üçündür. Qidanın plastiklə təmasını məhdudlaşdırın Mikroplastiklər əsl problemdir, sui-qəsd nəzəriyyəçilərinin işi deyil. Alimlər deyirlər ki, biz bunu ciddi qəbul etməliyik. Tədqiqatçılar müəyyən ediblər ki, karotid arteriya lövhəsində mikroplastiklərin olması infarkt, insult və ya hər hansı səbəbdən ölüm riskini artırır. Və nə qədər çox olarsa, təhlükə bir o qədər ciddidir. Bu gün ən azı plastik qablarda yeməklərin qızdırılmasını dayandırmalı və bu materialdan hazırlanmış şüşə və kəsici lövhələrdən istifadə etməməyə çalışmalısınız. Gələcəkdə bizi daha hansı narahatedici kəşflərin gözlədiyi məlum deyil. Daimi fiziki fəaliyyətlə məşğul olun Siz bodibildinq ulduzu olmaq fikrində deyilsiniz, lakin demək olar ki, hər hansı bir məşq sizi sağlam saxlamaq üçün kömək edəcək. İnanılır ki, insanlar 35 yaşında tədricən əzələ kütləsini itirməyə başlayırlar, buna görə də indi məşq etmək onilliklər sonra fitnessinizə dəyərli bir investisiya olacaq. Hərəkət xüsusilə oturaq işlə məşğul olan və ya vaxtının çox hissəsini qapalı məkanda keçirənlər üçün vacibdir. Gündə bir neçə pilləkən yerimək və qalxmaq belə, zamanla hiss etdiyiniz dəyişiklikləri hiss etməyə imkan verəcək. Tərəvəz və meyvələr haqqında unutmayın Pəhrizinizdə əvvəllər minimum bitki qidaları var idisə, sadə bir qaydaya əməl etməklə başlamağa çalışın: hər yeməkdə tərəvəz və meyvələr olsun. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının tövsiyələrinə görə, tərəvəz və meyvələr hər gün istehlak edilməlidir - bu yolla orqanizm kifayət qədər lif alır və qeyri-infeksion xəstəliklərə və ürək xəstəliklərinə daha az meyllidir. Psixi sağlamlığınızın qayğısına qalın Edə biləcəyiniz ən az şey, stresli vəziyyətlərin sayını şüurlu şəkildə minimuma endirməkdir. Qısamüddətli sinir gərginliyi bədənin stimullara təbii reaksiyasıdır. Ancaq xroniki stress bir çox sağlamlıq problemlərinə səbəb ola bilər. Mütəxəssislər bunu ürək-damar xəstəlikləri, həmçinin mədə-bağırsaq traktının problemləri ilə əlaqələndirirlər. Bundan əlavə, stress, digər şeylərlə yanaşı, yaşlanmanı sürətləndirir. Nümunə olun Uşaqları olanlar üçün yaxşı bir hiylə, gənc nəsil üçün hansı nümunə göstərdiyinizi düşünməkdir. Özünüzə yazığım gəlmir? Varislərinizə rəhm edin - axı onlar bütün əsas sağlamlıq vərdişlərini sizdən alacaqlar. Bu, yalnız pis vərdişlərin olmaması və deyək ki, səhər qaçış deyil - ailənin necə yemək yeməsi vacibdir. Düzgün qidalanma normadırsa, siz təkcə öz sağlamlığınızın deyil, həm də gələcək nəsillərin sağlamlığının qayğısına qalırsınız. Eyni həkimlərə baxın Mühüm tibbi məsələlərlə bağlı ikinci rəyin alınmasının vacib olduğu hallar istisna olmaqla, eyni terapevt və ixtisaslaşmış mütəxəssislərlə əlaqə saxlamaq məsləhətdir. Fakt budur ki, görüş vaxtı xəstəliklərinizin tarixini araşdırmaq üçün kifayət deyil. Həkim cari simptomlara və şikayətlərə diqqət yetirəcək və vacib konteksti qaçıra bilər. Üstəlik, müalicə prosesində həkimləri dəyişdirməməlisiniz - bəzi dərmanların qəbulu kəskin şəkildə kəsilə bilməz. Yeni təyinatlar isə əvvəlkilərlə uyğun gəlməyə bilər. Münasibətlərinizi gücləndirin Araşdırmalar göstərir ki, tənhalıq bütün səbəblərdən, o cümlədən xərçəngdən ölüm riskini artırır. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının məlumatına görə, tənhalıq yaşlı insanlar üçün qlobal təhlükədir: sosial əlaqələrin olmaması demensiyanın inkişaf riskini 50%, koroner ürək xəstəliyi və insult riskini 30% artırır. Təbii səbəblərə görə, illər keçdikcə təmas dairəsi, bir qayda olaraq, nəzərəçarpacaq dərəcədə daralır - buna görə də gənclərdə aktiv ünsiyyət və əlaqələrin qorunması gələcək sağlamlığa töhfə hesab edilə bilər.

Jurnalistlərə hücum edən Böyük Britaniyanın Rusiyadakı səfirinin müavini Moskvada xəstəxanaya yerləşdirilib

afgan73 — Sun, 27 Oct 2024 13:10:19 GMT

Böyük Britaniyanın Rusiyadakı səfirinin müavini Tomas Dodd Moskvada xəstəxanaya yerləşdirilib. Bu barədə Telegram 112 kanalı məlumat yayıb. Mənbə: RİA Novosti “Ona çölyak gövdəsinin sıxılma stenozu diaqnozu qoyuldu. Hazırda o, həkimlər tərəfindən müayinə olunur”, - məlumatda deyilir. Diplomatın sağlamlığı və həyatı üçün təhlükə olmadığı dəqiqləşdirilir. Bundan əvvəl Dodd Moskvanın Vnukovo hava limanında rusiyalı jurnalistlərə hücum edib. Jurnalistlər Dodd-a suallar verməyə çalışıblar, lakin diplomat guya mətbuat nümayəndələrindən birinin döş nişanını qoparıb, həmçinin ona sual verən mikrofonu olan qızı itələyib. Diplomat casusluqda ittiham olunan 6 diplomatik missiya əməkdaşının akkreditasiyası ləğv edildikdən sonra Böyük Britaniyanın Rusiyadakı səfirliyinin işini yoxlamaq üçün Rusiyaya gəlib. Hadisəyə Rusiya tərəfi də reaksiya verib. Xüsusilə, Rusiya Xarici İşlər Nazirliyinin rəsmi nümayəndəsi Doddun jurnalistlərə hücumunu Britaniya hakimiyyətinin və onun cəmiyyətinin vəziyyətinin nümunəsi adlandırıb. Bundan əlavə, onun fikrincə, diplomatın davranışı Böyük Britaniya hakimiyyətinin söz azadlığına münasibətinin bariz nümunəsidir.

Poeziya

afgan73 — Sun, 17 Mar 2024 18:02:45 GMT

Əfqan Nəsirli

SƏNSƏN

Coxları qəlbimə vurub yaranı,
Onların içində birinci sənsən.
Mən indi seçirəm ağı, qaranı,
Könlümün sevdiyi bir inci, sənsən.

Günləri günlərə qatıb axtardım,
Hər gecəni o dağlarda yatardım.
Xəyalımı xəyalınla qurardım,
Qəlbimin tapdığı bir incisən, sən.

Necəsini neçə dəfə söylədim,
Xəyalımı o düzlərdə teylədim.
Niyə küsdün, mən ki, sənə neylədim?
Soruşdun, mən dedim:-bir inci? Sən, sən.

Maraqlı şəxsiyyətlər

afgan73 — Fri, 12 May 2023 10:18:31 GMT

Puşkinin qızının həyatı və ölümü

Ölərkən bütün düşmənlərini əfv etdi... – Puşkinin qızının həyatı və ölümü.

"Anasının nadir gözəlliyi ilə atasının ekzotizmi onda birləşmişdi, amma bu cür üz cizgiləri bəlkə də bir qadın üçün kobud hesab oluna bilərdi” – qızlıq soyadı Puşkina olan Mariya Aleksandrovna Qartunqun müasiri yazırdı.

Lev Tolstoy "Anna Karenina” romanının qəhrəmanı olan Annanın xarici görünüşünü yaradarkən məhz Mariya Qartunqun qeyri - düzgün üz cizgilərindən yararlanmışdır.

Mariya Aleksandrovna yazıçı ilə Tulada, bir qonaqlıqda tanış olmuşdu. Deyilənə görə Puşkinin qızı qrafın diqqətini ilk baxışdan cəlb etmişdi. Onun "bu qadının kim olduğu” sualına cavab verildikdə isə Lev Nikolayeviç ucadan demişdir: "Hə. Onun saçlarının qıvrım olmasının əsas səbəbi məlum oldu".

"O, Anna Karenina obrazında xarakteri, həyatı ilə deyil, xarici görünüşü ilə əks olunub. Yazıçı özü bunu etiraf etmişdir". – Tolstoyun baldızı Tatyana Kuzminskaya (Rus yazıçısı 1846-1925 )yazırdı.

Mariya Aleksandrovna Aleksandr Sergeyeviçin böyük qızı idi – o, 19 may 1832-ci ildə Peterburqda anadan olmuşdur. Qızının xaç suyuna salınmasından bir neçə gün öncə Puşkin fəxarət qarışıq yüngül şıltaqlıqla öz rəfiqəsi Vera Vyazemskayaya yazırdı: "Özüməəminliyimə baxmayaraq çıxılmaz vəziyyətdəyəm...”

O, şairin "atası haqqında dumanlı da olsa xatirələri olan” yeganə övladı idi – Puşkin həlak olanda Mariya 5 yaşındaydı, qardaşları və bacısı Nataşa isə lap kiçik idilər. Mariya evdə təhsil almışdı. 9 yaşında artıq almanca və fransızca sərbəst danışır və oxuyurdu. Sonralar yüksək imtiyazlara malik olan Yekaterinski institutunda təhsil aldı, onunla və bacı-qardaşları ilə atasının pedaqoq dostları ciddi şəkildə məşğul olurdu.

Anası Maşanın uşaqlıqda eybəcər olduğuna görə nə qədər narahat olsa da,

bu "çirkin ördək balası” böyüdüyü zaman gözəl qu quşuna çevrildi.

1852-ci ilin dekabrında, institutu bitirdikdən sonra Puşkina artıq yüksək səviyyəli, qürurlu xanım idi. Ona qarşı kavalerlərin yüksək diqqətinə baxmayaraq, Mariya Aleksandrovna olduqca gec – iyirmi səkkiz yaşında ailə qurmuşdur. Onun əri general-mayor Leonid Qartunq – Tulavə Moskvada İmperatorun at zavodlarını idarə edirdi.

Onların nigahı 17 il sonra faciəli şəkildə sonlandı. 1877-ci ildə generalı müamiləçi, Qartunqun vəzifələrini öz üzərinə götürən qəyyum Zanftlebeyə məxsus veksel və qiymətli kağızların oğurluğunda günahlandırdılar. Leonid Nikolayeviç alçaq intriqaların qurbanına çevrildi.

Hakimlər öz hökmünü verənə qədər rüsvayçılıqdan qaçmaq üçün general

özünü məhkəmə binasında güllələdi.

Qartunqun üzərində: "Yaradana and

içirəm ki, heç nə oğurlamamışam və öz düşmənlərimi bağışlayıram.” sözləri yazılan qeyd tapılmışdı. Hakimlər tərəfindən Qartunqun günahkar olduğu qəbul olundu, lakin bu nəticə artıq onun üçün mənasız idi.

Ərinin ölümü Mariya Aleksandrovna

üçün böyük zərbə oldu. Qohumlara məktublarından birində yazırdı: "Mən prosesin ilk başlanğıcından ərimin günahlandırıldığı dəhşətli hadisədə günahsız olduğuna əmin idim. Biz 17 il birgə yaşamışdıq və mən onun bütün çatışmazlıqlarını bilirdim; o həmişə mükəmməl əxlaqa və xeyirxah ürəyə malik olmuşdur. Ölərkən bütün düşmənlərini əfv etdi, amma mən onları bağışlamıram”.

O, ömrünün sonuna kimi ərinə sadiq qaldı. Ailənin övladı yox idi. Mariya doğmaları ilə yaşamalı oldu. O, uşaqların tərbiyəsinə kömək edir və atasının xatirəsi ilə bağlı olan hər bir tədbirdə fəal iştirak edirdi. 1880-ci ildə Moskvada Puşkinin abidəsinin açılışında da qardaşları və bacısı ilə iştirak etmişdi.

Aclıq dolu inqilab illərində Mariya Moskvaya köçür. O, burada mebellə təchiz olunmuş kiçik mənzil kirayələyir. Sonra Novıy Arbatın tikintisi zamanı xəritədən silinən Sobaçye küçəsindəki başqa mənzilə köçməli olur...

Əfsanəvi "qara baron” Pyotr Vrangelin

və sənətşünas Nikolay Vrangelin anası Baronessa Mariya Dmitriyevna Vrangel olduqca çıxılmaz vəziyyətdə olmasına baxmayaraq, yeni hakimiyyətin rəhbərliyi altında olan dövlətdə yaşayanların arasında dəhşətli vəziyyətdə olanlara yardım etməyə çalışırdı.

Elə məhz buna görə də Natalya

Nikolayevnanın ikinci nigahdan olan qızı Aleksandra Petrovna Arapova (qızlıq soyadı Lanskaya) Mariya Aleksandrovna Puşkinaya kömək etmək və yaşayış yeri təşkil etmək üçün yardım diləmək məqsədiylə yazdığı məktubu məhz Mariya Dmitriyevnaya ünvanlamışdır. Qəribə də olsa, Mariya Dmitriyevna yardım etməyə müvəffəq oldu.

1918-ci ilin sonunda Xalq Maarif Komissarlığının sədri Anatoli Lunaçarski "şair Puşkinin Rusiya bədii ədəbiyyatı önündəki xidmətləri nəzərə alınaraq” Mariya Aleksandrovna üçün xüsusi təqaüd təyin olunması barədə vəsatət qaldırdı. Gələcək təqaüdçü qadının məişət şəraitini araşdırmaq üçün təyin olunan komissiya şahidlik edirdi ki, "o 86 yaşında hər şeyi tamamilə dərk etməyə qadirdir, onun nitqində isə az-maz fransız ləhcəsi sezilirdi”.

Xalq Maarif Komissarlığında "Puşkinin qızı Mariya Aleksandrovna Qartunqun maddi təminatı haqqında” məsələsi iclasa qoyuldu. Kollegiya qərara aldı:

a) M.A.Qartunqa 2400 rubl dəyərində birdəfəlik maddi yardım üçün pul ayrılsın;

b) ona sığınacaq verilməsi üçün Sosial təminata nəzarət edən Xalq Komissarlığına xahişlə müraciət edilsin.

29 yanvar 1919-cu ildə keçirilən Xalq Maarif Komissarlığının kollegiya iclasında M.A.Qartunqa "ədəbi-nəşr şöbəsinin hesabına aylıq 1000 rubl dəyərində subsidiya təyin olunması” qərar alındı.

Bəzi mənbələrə görə Mariya Aleksandrovna bu müavinatı bircə dəfə ala bilmişdir, digərləri isə onun

bu pulu ümumiyyətlə almadığını bildirir .

7 mart 1919-cu ildə o, dünyasını dəyişmişdir.

Tənha qalan Mariya Aleksandrovna ömrünün sonunda, heç bir əngəl tanımadan demək olar ki, xatırlamadığı, amma onun üçün əfsanəyə çevrilən Puşkinin Tverskoy Bulvarındakı abidəsini ziyarət etməyə gəlmişdir...

Bu gün tanınmış şair İslam Səfərlinin doğum günüdür

afgan73 — Wed, 15 Feb 2023 22:54:57 GMT

Bu gün tanınmış şair İslam Səfərlinin doğum günüdür

O, cəmi 51 il ömür sürmüş mənalı həyat yoluna böyük bir sənətkar irsini sığışdıraraq yaddaşlarda əbədi qala bilib. Şairin poetik nümunələrinə 200-ə yaxın mahnı bəstələnib, pyesləri dəfələrlə Azərbaycan Dövlət Akademik Milli Dram Teatrında və Naxçıvan Dövlət Musiqili Dram Teatrında səhnəyə qoyularaq tamaşaçı rəğbəti qazanıb.

Bu gün tanınmış şair İslam Səfərlinin anadan olmasının 100-cü ildönümü tamam olur.

TARIXIMIZ

afgan73 — Sat, 07 May 2022 18:27:07 GMT

İslamın qəbulundan sonra formalaşan ortaq türkədəbiyyatının gəlişmə yolları - Tofiq MƏLİKLİ

X yüzildə Karluq türkləri Şərqi Türkistanı, Orta Asiyanın və Tyan-Şan dağının cənubunu əhatə edən böyük ərazidə yeni türk dövlətini yaradır və Qaraxanlılar sülaləsini hakimiyyətə gətirirlər (927-1212). Qədim dövrdəki gələnəyə görə, yeni yaranan dövlətlərə xaqanların, sultanların, ya da onların sülalələrinin, boylarının adları verilirdi. Bu səbədən karluqların qurduqları məmləkətin adı Qaraxanlılar Dövləti olmuşdur.Türk boyları arasında islam dinini ilk qəbul edənlər də məhz Qaraxanlı türkləri olmuşdur.
Qaraxanlılar Dövlətinin şərqdə Qaşqar, qərbdə isə Balasaqun şəhərləri olmaqla iki mərkəzi vardı. Bu iki şəhər ölkənin siyasi və mədəni həyatında olduqca önəmli rol oynayırdı. Qaraxanlıların hökmranlığı dövründə Türkistan iqtisadi və mədəni baxımından özünün ən parlaq çağını yaşamışdır. Akademik V.V.Bartoldun fikrincə, "Qaraxanlılar başqa istilacılardan fərqli olaraq şəhərləri dağıtmır, insanları torpaqlarından qovmur, şəhər həyatının mərkəzi sayılan tacir və sənətkarların toplaşdığı məhəllələri qoruyub saxlayırdılar. (Bartolğd V.V. İstoriə kulğturnoy jizni Turkestana.\\ Soç. M., 1963, t.2, ç.1). Bu səbəbdən Türkistanı ziyarət edən səyyah və geoqraflar imperiyanı "cənnət ölkə" adlandırırdılar.

Qaraxanlılardan sonra İslam dinini qəbul eden Səlcuklular (1037-1194) və başqa türklər üçün yeni bir dövr, islamın dini-fəlsəfi, maddi-mənəvi və estetik dəyərlərinin mənimsəmə sürəci başlayır. İslam dünyasına daxil olarkən türklər yavaş-yavaş tanrıçılıq (tənqriçilik) dinindən, qədim türk əlifbasından, ədəbiyyatından uzaqlaşaraq, islam dini və fəlsəfəsini, "Qurani-Kərim"in dili olan ərəbcəni, yüksək poeziyanın dili olan farscanı aktiv şəkildə öyrənməyə, mənimsəməyə başlayırlar. Türklərdə ərəb dili daha çox dini, elmi və diplomatik sahələrdə, fars dili isə poeziya dili kimi istifadə olunurdu. Bir çox farsdilli şairlər Qaraxanlı və Səlcuklu hökmdarlarının saraylarına dəvət olunur, burada yaşayır və yaradırdılar. Bəzi hökmdarların özləri də bəzən farsca şeirlər yazmağa cəhd edirdilər. Bu arada, İslam dinini yenicə qəbul etmiş türk dövlətləri - Qaraxanlılar Dövləti, özəlliklə də Böyük Səlcuklular Dövləti qısa vaxtda islamın "qılıncına" çevrilir, bu dinin başqa torpaqlara da yayılmasında önəmli rol oynamağa başlayırlar.
XI-XII yüzillərdə ərəb-fars mədəniyyətinin türk ədəbiyyatına, kültürünə təsiri getdikcə qüvvətlənir və bunun soncunda da ədəbi-mədəni prosesdə keyfiyyət dəyişiklikləri başlayır, bu da, öz növbəsində, türk ədəbi-mədəni sisteminin tarixi dəyişiminə gətirib çıxarır, ədəbiyyatda, mədəniyyətdə yeni bədii düşüncə anlayışı formalaşır və işlərlik qazanır. Beləliklə, XI yüzildə türklərin ədəbiyyatlarında yeni bir dövr başlamış olur. Bu yeni ədəbi-fəlsəfi sistemdə və islam mədəniyyətinin etkisiylə türklərin meydana gətirdikləri ilk türkcə əsər böyük şair Yusifin Has Hacib Balasaqunlunun (1015-1071?) "Kudatku bilik" - "Qutluluq (Xoşbəxtlik) elmi" kitabı olmuşdur. Onu da qeyd etmək lazımdır ki, əruz vəznində, məsnəvi janrında türkcə yazılmış 6500 beytlik bu əsər bütün türklərin ortaq ədəbi, mədəni və fəlsəfi mirası olan ilk abidədir.

Yusif Balasaqunlu iki il üzərində çalışdığı bu kitabı Qaraxanlıların xaqanı Abu Əli Həsənə təqdim etmişdir. Şairin bu quvvətli və orjinal əsərini təqdir edən xaqan ona sarayda böyük hörmətə sahib olan has-haciblik rütbəsi vermişdir. Balasaqunlu Yusifin "Kudatku bilik" didaktik-fəlsəfi əsərində toplum və dövlətin istiqrarlı, qutlu, bəxtəvər ola bilməsi, insan həyatının mənası, anlamı, insanın dövlət qarşısında vəzifəsi, dövlətin toplum qarşısında sorumluluğu, məsuliyyəti toplum və dövlət fəlsəfəsi kimi konular öz poetik ifadələrini tapmışdır. Bundan başqa, o, bir çox beytlərində "ədalət" anlayıcının dövlət ilə toplum birliyinin təməl daşı olduğuna diqqəti çəkməkdə, dövlətin ağıllı, kamallı, əxlaqlı, bacarıqlı insanlar tərəfındən və adil qanunlarla idarə olunmasının vacibliyini dilə gətirmişdir.

"Kudatku bilik", həyatın dört əsas təməlini təşkil edən və kitabın qəhrəmanlarına çevrilən Küntoqdı (Gündoğdu) - Ədalət, Aytoldı (Aydoğdu) -Mutluluq, Xoşbəxtlik, Ögdülmüş (Öyüd-nəsihət) - Ağıl, Özgurmuş (Özgürlük) - Azadlıq arasında gedən söhbətlərin, görüşlərin dartışmaları əsasında yazılmış fəlsəfi-didaktik bir əsərdir. Bu kitabı ilə Balasaqunlu Yusif gələcək nəsillərə min ildən sonra da aktuallığını itirməyən müdrik məsləhətlər, nəsihətlər, ağıllı tövsiyələr verməkdədır. "Kudatku bilik"in bir özəlliyi də ondadır ki, əsərdə ərəb-fars sözlərindən çox az istifadə olunmuşdur.

Balasaqunlu Yusifin bu əsərinin araşdırmacısı, rus alimi M.S.Fomkinə görə, "Kudatku bilik" islam kültürü etkisiylə yaranmış ümumtürk şeirinin ulu böyük abidəsidir və o, orta əsr dünya ədəbiyyatının ən qiymətli əsərləri ilə eyni cərgədə durmağa layiqdir.

Avstriyanın Vena şəhərinin arxivində saxlanılan "Kudatku bilik" haqqında ilk çalışma 1825-ci ildə bir xarici alim tərəfindən aparılmış, ən ciddi araşdırmalar isə XX yüzildə Türkiyədə Rəşit Rahməti Arad, Rusiyada M.S.Fomkin, Amerikada R.Dankoff və başqaları tərəfindən gerçəkləşdirilmişdir. Ünlü rus türkoloqu və şairi S.İvanov tərəfindən ruscaya çevrilmiş bu kitab 1990-cı ildə Leninqradda çap olunmuşdur.

Balasaqunlu Yusifin həmyerlisi və çağdaşı olan Mahmud Kaşğari (1008-1102) isə 15 il türklərin yaşadıqları torpaqları dolaşaraq, onların folklorunu - dastanları, lirik mahnıları, nağılları, rəvayətlərı, 400-ə qədər atalar sözləri və deyimlərini, eyni zamanda türk boyları, onların tarixləri, ləhcələri haqqında geniş bilgilər toplamış və iki il onların üzərində çalışdıqdan sonra 1085-ci ildə "Kitab-i lüğat-it türk" əsərini yazmışdır. Xəlifə əl-Muktədiyə həsr edilmiş bu kitab, həqiqətən, qədim türk ləhcələri və ədəbiyyatlarının ilk böyük ensiklopediyasıdır. XI yüzil türk ləhcələrindən bəhs edərkən Mahmud Kaşğari Qırğız, Uyqur, Qıpçaq, Yağma, Çıqıl və başqa ləhcərin "təmiz və vahid türk dili olduğunu" yazırdı. Onun düşüncəsinə görə, öyrənilməsi "ən asan ləhcə isə oğuz ləhcəsidir".

Mahmud Kaşğarinin "Kitab-i lüğat-it türk"ü yazmaqda əsas məqsədi türk ləhcələri və ədəbiyyat örnəklərinə dayanaraq türklərin gəlişmiş ədəbi dilləri və ədəbiyyatları olduğunu dünyaya göstərmək idi. Yusif Balasaqunlunun "Kudatku bilik" didaktik-fəlsəfi məsməvisi və Mahmud Kaşğarinin "Kitab-i lüğat-it türk" ensiklopedik əsəri gerçək sosial-siyasi, ədəbiyyat, dil, fəlsəfə tariximizi araşdıran türkoloqlar, filoloqlar, tarixçilər üçün olduqca qiymətli qaynaq olmaqdadır.

Yusif Balasaqunlunun "Kudatku bilik" və "Kaşğarlı Mahmudun "Kitab-i lüğəti-t türk" əsərlərini, bir baxıma, qədim türk ədəbiyyatından qədim dövr klassik türk ədəbiyyatına keçid dövrü kimi də dəyərləndirə bilərik. Türklərin bir dini, fəlsəfi, ədəbi, kültürəl sistemdən başqa bir sistemə keçmə və onu mənimsəmə sürəci haradasa bir əsri ihtiva etməkdədir. Yalnız bundan sonra, XII yüzildən başlayaraq türk şair və alimləri əsərlərini daha çox fars və ərəb dillərində yazmağa başlayırlar.

Maraqlıdır ki, bu proses Oğuz türklərinin qurduqları Böyük Səlcuklu Dövlətində daha da sürətlənmişdir. Bu prosesi sürətləndirən amillərdən biri də Mərkəzi Asiya, Volqaboyu, Qafqaz və Kiçik Asiyada yaşayan türklərin qədim türk runik əlifbasından ərəb qrafikasına keçmələri olmuşdur.

Böyük Səlcuklu Dövlətində Qaraxanlılar Dövlətində olduğu kimi, fars dili dövlət və mədəniyyət dili olmuş, paytaxt İsfahandan uzaq yerlərdə məskunlaşan oğuz-türk boyları ana dillərini qorumuş və türk halk ədəbiyyatının gözəl nümunələrini yaratmışlar. Qaraxanlılar kimi, Səlcuklular da ölkənin idarəsində daha çox etnik farslara, mədəni-elmi aspektdə isə ərəb-fars mədəniyyətinə üstünlük verirdilər. 1071-ci ildə Malazgirt savaşında Səlcuklular Bizans ordusunu darmadağın etdikdən sonra oğuz-türk qəbilə və tayfaları Şərqi Anadoluda yerləşməyə başlayır və çox keçmədən onlar bu bölgədə əhalinin əksəriyyətini təşkil edir. Böyük coğrafıyada - Anadolu, Güney Qafqaz, İraq, Orta Asiyanın batı hissəsində yerləşən və nəhəng dövləti idarə edə bilmək üçün Rum (Konya), Bağdad və Dəməşq sultanlıqları yaradan Böyük Səlcuklular Dövləti islam mədəniyyətinin, fars və ərəb dilli ədəbiyyatların gəlişməsinə böyük önəm verirdilər. Anadolu Konya Sultanlığında da məmurlar, saray şairləri, alimlər ancaq ərəb-fars dillərində yazıb-yaradırdılar.

Məhz XII yüzildə, yeni kültürəl-ədəbi sistemin hakim olduğu bir dövrdə türklərin arasından Nizami Gəncəvi (1141-1209) və Cəlaləddin Rumi (1207-1273) kimi dünyaca ünlü iki dahi şairi yetişmişdir. Bu da İslam mədəniyyəti çərçivəsində olduqca yüksək bədii səviyyəli, eyni tipli fars-ərəb dilli türk ədəbiyyatlarının yaranmasına səbəb olmuşdur.

Səlcuklular dövründə yaşayan Nizami Gəncəvinin həyat və yaradıcılığını araşdıran alimlər onun etnik oğuz türkü olduğunu, əsərlərində türklüyü tərənnüm etdiyini sübut etmişlər. Nəslinin, soykökünün türk olduğunu bəyan edən, türklərin Xəzərdən Çin dənizinə qədər böyük bir coğrafiyada yaşadıqlarını, hökm sürdüklərini şeirləşdirən Nizami Gəncəvinin türk olmasını sübut edən əsərlərdən birini - M.Ə.Rəsulzadənin "Azərbaycan şairi Nizami" adlı monoqrafiyasını araşdırman Siracəddin Hacı haqlı olaraq müəllifin Nizaminin türklüyünü faktlarla sübut etdiyini yazır. M.Ə. Rəsulzadəyə görə, "heç bir yerdə, farsca yazılmış heç bir əsərdə "türk" məfhumu Nizamidə olduğu qədər sevgi və məntiqi bir silsilə ilə ifadə edilməmişdir, "türk" sözü Nizamidən əvvəl həqiqi mənada, nadir hallarda "ağlıq" və "gözəllik" mənasında işlənmişsə də, məcazi olaraq yalnız onun dövründə "yüksəklik", "paklıq", "gözəllik" mənalarını kəsb etmişdir. Nizami "türk" deyir, gözəl, mərd, qəhrəman, döyüşçü, sərkərdə, bilici, ər, rəhbər, başçı nəzərdə tutur, "türklük" deyir, gözəllik, yaxşılıq, təmizlik, doğruluq, mərdlik, qəhrəmanlıq, sərkərdəlik, başçılıq demək istəyir, "Türküstan" deyir, vəfa, doğruluq, vüsal nəzərdə tutur. Nizamidə "türk" gözəl deməkdir, o,"dilbər" sözünün yerinə çox zaman "torke-delestan", "torke-tənnaz", "torke-nazənin əndam" ifadələrinə yer verir, Nizami gözəl gözə "türk gözü", canalıcı gülüşə "türk gülüşü" deyir, bu gülüş o qədər şirindir ki, "şəkər belə ona həsəd aparır". Şair "Yeddi gözəl" poemasındakı gözəllərin hər birini türk gözəlinə bənzədir: "Rum şahzadəsi rum nəslindən olan türkdür", "kürd qızının gözləri bir türk gözü qədər gözəl idi", "ərəb gözəli türkə bənzəyirdi", "Leylinin ətrafındakı ərəb qızları Ərəbistanda yaşayan türklər idi", "ərəb əndamlı türklər hamını məftun edirdi", gözəllərin yaşadığı sarayın adı Türküstandır, zərif bədənli "türk kraliçasının adı Türknazdır". Nizaminin üslubunda türklük gücün rəmzidir, şairin lüğətində türk başçıdır, İskəndər "rum papaqlı türk"dür, peyğəmbər merac gecəsi bir türk kimi at çapır. Nizamiyə görə, türk ədalətin simvoludur... (sitat: "525 -ci qəzet". 30.03.2017).

Konyada yaşayan Şərq və türk poeziyasının dahilərindən biri və Mövləvi təriqətinin banisi olan Cəlaləddin Rumi də "Məsnəvi" əsərində qürurla türklüyündən bəhs edərək yazırdı:

"Əsləm Tork-əst əgərçe hindu guyəm"
"Əslim türkdür, hərçənd ki,
hinduca (yəni farsca) yazıram".

Az da olsa Ruminin türkcə şeirləri də mövcuddur. Onlardan biri Sulatan Alparslana həsr olunmuşdu:

Okçılardur gözləri,
Hoş nişandur qaşları,
Öldürür yüz su əri,
Kimdir ol Alparslan?

Akademik Vinoqradov haqlı olaraq yazırdı ki, öz dili yerinə, yabançı dilin yazılı-ədəbi dil səviyyəsində istifadə olunması, milli ədəbi dillərin formalaşmasından, yaranmasından öncəki dövrə xas olan tarixi olaydır. Qərbi Avropada latın dili, müsəlman şərqində - ərəb-fars dilləri, cənubu və şərqi slavyanlarda - qədim bolqar dili, Yaponiya və Koreyada - Çin dili uzun illər yazılı-ədəbi dil funksiyasını oynamışdır.

Bu səbəbdən, müsəlman mədəniyyəti dünyasına daxil olduqdan və zəngin bədii-təsviri sistemə dayanan ərəb-fars poetik gələnəyini mənimsədikdən sonra orta əsr Şərqinin iki dahi türk şairi - Nizami Gəncəvi Böyük Səlcuklu Dövlətinin Gəncə şəhərində (Azərbaycanda) və Cəlaləddin Rumi Konya Səlcuklu Sultanlığında (Anadoluda) öz dahi əsərlərini fars dilində yaratmaları ədəbi-tarixi dövrün tələbi idi. Fasca yazmaqlarına baxmayaraq, Nizaminin yaradıcılığı Azərbaycan coğrafiyasındakı oğuz türklərinin, Ruminin yaradıcılığı isə Anadolu oğuz türklərinin etnik, milli, türklük düşüncə sistemini formalaşdırmış və bunun sonucu olaraq da Nizami Gəncəvi milli Azərbaycan ədəbiyyatının, Cəlaləddin Rumi isə Anadolu türk ədəbiyyatının təməl daşlarına cevrilmişlər. Bu səbəbdən Qərb ölkələrində Nizami Gəncəvi və Cəlaləddin Ruminin fars şairi kimi göstərilmələri həm elmi, həm də tarixi və siyasi baxımdan yanlışdır və qəbuledilməzdir.
Bu da bir həqiqətdir ki, XII yüzildə ortaq türkcədə poetik əsərlər yazan şairlər də az deyildi. Sufi Yəsəvilik təriqətinin banisi, öz dini-fəlsəfi düşüncələrini cağatay türkcəsinə yaxın sadə bir dildə və heca vəznini xatırladan bir poetik sistemdə şeirləşdirən, Türkistanın mənəvi böyüyü anlamına gələn "Həzrət-i Türkistan" mərtəbəsinə yüksələn Xoca Əhməd Yəsəvinin (1093?-1166), Türkistan qəsəbəsi, Qazaxıstan) sufi yəsəvilik təriqəti yalnız Türkistanda, Orta Asiyada deyil, eyni zamanda İran, Azərbaycan və Anadoluda da geniş yayılmışdı. Anadoludakı Bektaşilik, Babailik, Heydərilik Yəsəviliyin təsirilə meydana gəlmişdi. Xoca Əhməd Yəsəvi, sufizmin əsas postulatları olan - nəfsini önləmək, dünya malına xor baxmaq, dinindən və soykökündən asılı olmayaraq insanları bərabər görmək kimi düşüncələrini özünəməxsus məntiq və inam gücüylə mənimsəyərək şeirləşdirdiyi Hikmət - nəsihətləri xalqın arasında böyük rəğbət görmüş və geniş yayılmışdı. Hikmətlərinin birində Xoca Əhməd Yəsəvi belə deyir:

Kayda körseng köngli sınuk merhem bolğıl,
Andaı mazlum yolda kalsa hemdem bolğıl,
Ruzı mahşer dergahığa mahrem bolğıl
Ma u menlik halayıkdın kaçtım mena.

Harda görsən könlü sınıq mərhəm ol,
Əgər məzlum yolda qalsa həmdəm ol,
Məhşər günü dərgahına məhrəm ol,
Mən-mən deyə bağıranlardan qaçdım belə.

Əhməd Yəsəvinin "Divan-ı Hikmət"i bu gün də müxtəlif ölkələrdə yaşayan onun müridlərinin baş kitabıdır. Yəsəvinin dini-fəlsəfi görüşlərini əks etdirən Hikmətlər və o hikmətlərin şeir strukturunun incələnməsi problemi, ümumtürk milli-mədəni dəyərlərinin, sufizmin qədim türk inansları, o cümlədən şamanizm ilə bağlılığının öyrənilməsi, mentalitetimizin formalaşmasında yəsəviliyin təsirinin araşdırılması, türk xalqlarının dini-fəlsəfi, ədəbiyyat və mədəniyyət tarixlərinin obyektiv bir şəkildə yazılması baxımından olduqsa böyük önəm daşımaqda və türkologiyanın əsas problemlərindən biri olmaqdadır.
Şəriətin tanınmış bilicilərindən olan şair Əhməd Yuqnəki XXII yüzildə türklər üçün yeni olan islam dini-fəlsəfi yaşayış qaydalarını özündə birləşdirən şəriəti türklərin arasında yaymaq məqsədilə türkcə "Xibat-ul xakdnık" əsərini yazmışdır.

Anın oş çıxardım bu türkçə kitab
Keçək qıl dəp, ay dost, kepək qil atab.
Onun üçün çıxartdım bu türkçə kitabı
İstərsən qəbul et, ey dost, istərsən inkar.

Maraqlıdır ki, monqol istilası və Böyük Səlcuklu Dövlətinin süqutundan sonra türklərdə tədricən milli dəyərlərə, milli dilə dönüş görülməyə başlayır. Cəlaləddin Ruminin oğlu, şair Sultan Vələd monqol istilasından sonra əsərlərini ancaq Anadolu türkcəsində yazaraq milli ədəbi dilin gəlişməsində önəmlı rol oynamışdır. Səlcuklu dövlətinin dağılmasından sonra yaradılan türk dövlətlərində - Qaraqoyunlu, Ağqoyunlu, özəlliklə də Osmanlı və Səfəvilər dövlətlərində türkcə həm dövlət, həm də ədəbi dil olaraq yeni inkişaf mərhələsinə qədəm qoyur və çox keçmədən ana dilində gözəl əsərlər yazan böyük türk şairləri milli ədəbiyyatlarımızı gəlişdirməyə başlayırlar.

© Müəllif hüquqları qorunur! Mətndən istifadə etdikdə istinad mütləqdir!

ƏDƏBİ TƏNQİD

afgan73 — Tue, 01 Mar 2022 18:15:15 GMT

Həqiqətin himayəçiləri - Məhəmməd Füzulinin "Rindü-Zahid" əsəri haqqında - Fərid HÜSEYN

Ədəbi tənqid

Fərid HÜSEYN

Oğlum Onura ithaf edirəm...

İnsan bir ömür boyu bir neçə dildə danışır; körpə ikən bədən ehtiyaclarının dilində, uşaqkən arzuların dilində, gənc ikən ehtirasların dilində, orta yaşda həyat həvəsinin dilində, qocalarkən təcrübələrin dilində, müdrik ikənsə qismən "Allahın dili"ndə. Olur ki, neçə-neçə, nəsil-nəsil insanlar bəzən bir dildən başqa dilə keçid etmədən həyatdan köçürlər. Atalar-oğullar problemi, nəsillərin bir-birini anlamaqda çətinlik çəkməsi məhz kimin (atanın, yaxud oğulun!) hansı dildə danışması məsələsindən qaynaqlanır. Yaşamaq, həm də həyatın özü isə danışmaq deməkdir. Yaşayırsansa, hansısa dildə danışmalısan. Məhəmməd Füzuli "Rindü-Zahid" əsərində, məncə, məhz bu amili - kimin hansı dildə danışması məsələsini önə çəkir. Ona görə də əsər söhbət, sual-cavab, dialoq üzərində qurulub. Rindin və Zahidin keçdiyi həyat yolları onların danışdıqları dillərlə görünür.
İnsan əməlləriylə də danışır. Qədim yunan-roma mədəniyyətində dialoq aparıcı janrlardan idi. Çünki Allahın sirri olan insanı qismən də olsa çözməyin yolu onu danışdırmaqda - dilinin altından çıxarmaqda idi.

Zahidanə dünya

Zahid dünya təcrübəsini təmsil edir. O, dünyanın dili ilə danışır. Valideynlərimiz bizimlə dünyanın dili ilə söhbətləşir. Dünyanın dili valideynlərin keçmişidir, onların təcrübəsidir. Biz isə valideynlərimizlə gələcəyimizin dili ilə danışırıq. Nəticədə onlar təcrübələrinə əsaslanaraq, gələcəyin, yəni hələ olmayan zamanın xəyalından bizi qorumağa çalışırlar. Çünki rindlər də vaxtı ilə gələcəklərinin qurbanı olublar. İnsan qurban verib əvəzində təcrübə qazanır. Zahidlərin qurban olduqları gələcəklər rindlər üçün keçmişdir. Rind yaşamadığı keçmişə qurban getmək istəmir, Zahid inanmadığı gələcəyə. Bu gün isə onlar üçün keçmişlə gələcəyin arasındakı döyüş meydanıdır. Qocalar keçmişlə, cavanlar gələcəklə silahlanırlar. Nəsillər təzələndikcə nə keçmiş bitir, nə gələcək sona çatır. Ona görə də nəsillər arasındakı problem qiyamət gününə qədər davam edəcək. Onlar yalnız Allahın iradəsi qarşısında tərki-silah ola bilərlər.

Hər kəsin öz məntiqi

Dünyanı onun öz məntiqi ilə anlamayanda həyatın rəngləri bir-birinə qarışır, yaşamın ilmələri bir-birinə dolaşır. Mövlana Cəmaləddin Ruminin "Məsnəvi"sində belə bir hekayət var ki, bir gün dalğa minlərlə dəniz ilbizini eyni anda sahilə atır. Sahildə dayanmış bir adam da onlardan bir neçəsini götürüb dənizə atanda biri soruşur ki, dalğa onların minlərləsini bircə dalğa ilə sahilə tullayır. Sən onlardan birini yenidən dənizə atmaqla nə dəyişəcək? Sahildəki adam cavab verir ki, sənin üçün heç nə dəyişməyəcək, mənim üçün də heç nə dəyişməyəcək, ancaq bunun üçün - əlindəki ilbizi göstərərək deyir, - çox şey dəyişəcək. Yəni həyata nəyisə, yaxud kimisə xilas etmək nəzəri ilə baxanda ömür fərqli anlam qazanır, yaşayırsan ki, başqasını yaşadasan, yaxşı yaşayırsan ki, kimisə də daha yaxşı yaşadasan. Yəni dünya nihilistlərin "dünya mənə görə var, mən olmayacağamsa cəhənnəmə dağılsın" diktəsi ilə yox, "mən varam ki, sən də olasan" qayğısına görə bərqərardır. Əks halda, dünya öz mehvərindən qopardı və burada məntiq yox, qəlbin diktəsi, tələbi hökm edir. Kim ki haçansa öz missiyasının başa çatacağına inanır, o kəs çox zaman əbədiyyət heç nə verə bilmir. Dahi Nizami yazır ki:

Nə atəş bilir ki, yandırıcıdır,
Nə də su bilir ki, dirilik saçır.

Yəni onlar - atəş də, su da öz missiyalarını anlamırlar, yəni su qarşısına məqsəd qoysaydı tükənərdi, haçansa gücü azalardı. Su, daim var olaraq İlahinin dünyanı qorumaq missiyasını yerinə yetirir. Sanki su Tanrının dünyanı qoruyan əsgərlərindən biridir. İnsan həyatı öz missiyası kontekstində anlayanda isə o çox şeyi puç sayır və əksər peşələrin qüsurlu tərəflərini görür. Zahid o, öz peşəsinə sadəcə öz missiyasını reallaşdırmaq kimi baxır. Rind də məhz bu amilə görə ona təklif olunan səlahiyyətləri ilə dünyaya xeyir verə bilməyəcəyini düşünür:

- Zahid oğluna tapşırır ki, ticarətlə məşğul ol. Rind deyir ki, al-ver edəndə gərək xalqın satacağına ehtiyacının artmasını diləyəsən və daim aldığının qiymətini artırasan. Yəni malı həqiqi dəyərindən artığına satasan və özün də o artıqla dolanasan. Alverçinin məqsədi xalqı aldatmaq olduğu üçün daim çox əziyyət çəkir, az rahatlıq görür.

- Zahid oğluna tövsiyə edir ki, sənətkarlıq öyrən, Rind atasının məsləhətinə cavab olaraq deyir ki, sənətkar bir iş üçün səhərdən axşamacan çalışır. Gecə də gündüzün yorğunluğu ilə yatır. Belə adam dünyadan nə kam ala bilər ki?

Zahid oğlu Rində deyir ki, elm öyrən. Rind isə yenə yayınır, Onun fikrincə, elm elə bir şeydir ki, onun sonu yoxdur. İnsan axırı olmayan işlə məşğul olanda Allaha yox, özünə inanır. Ona görə alimlər özündən müştəbehdirlər. Ancaq bəzən heç bir savadı olmayan insanların Allaha təvəkkül edərək necə arxayın olduqlarını görürəm.

Rindin dediklərində həqiqət payı çoxdur. Ancaq o həqiqət fərdlərin həqiqətidir, cəmiyyətin və dünyanın yox. Dünya insan taleləri tamamilə fərqli olsaydı, onda hər kəs müstəsna peşə sahibi kimi özünə yer tutar, bir-birinin yolunu davam etdirməzdi. Amma reallıqda dünya tarixi elə təkrarların tarixidir. Və taleyin təkrarlanması Zahidə aydındır. Və o da aydındır ki, əgər talelər təkrarlanırsa, deməli, dünyada sən nə birincisən, nə də axırıncı. Sən sadəcə sonsuz təkrarların içərisində özünə yer etməlisən. Əks təqdirdə, yaşamaq üçün olan həvəsin şam kimi sönəcək. İnsan öz aləmində özünü müstəsna hüquqlar tanıdıqca o, bəşəri missiyasını itirir. Dünya bizə görə var, biz də dünyaya görə mövcuduq. Bizsiz bütün canlılar anlamsız olar, bütün varlıqlar olmasa isə bizim həyatımız öz mənasından xeyli şey itirər. Dünya bizim var olmağımız üçün, biz dünyanın yaşaması üçün səy etməliyik. Ölməz Füzuli yazır ki: "İstənlənləri əldə etmək qüdrəti və bəxtin qapılarını açmaq ixtiyarı hamıya bərabər verilmiş və "bilənlər ilə bilməyənlər bərabər ola bilərmi" təşfiqini eşitdirməklə və "insan üçün səylərdən başqa bir şey yoxdur" xəbərdarlığı mövcidincə onların huş qılağı açılıbdır. Ta heç kəs özünü zillət töhmətini yaranışa istinad etməsin, istək yolunda bir bəhanə tapıb səy etməkdən əlini çəkməsin". Rind həyatın sonsuz təkrarlardan ibarət olduğunu anlayır deyə oğlunu həyatı boyunca hansısa bir işin qulpundan yapışmağa çağırır. Oğlu isə həyatdan aralıda dayanmağı üstün sayır. Ona görə də onların inandıqları həqiqətlər bir neçə yerə parçalanır.

Odu sudan qoruyan

Devid Cerom Selincerin "Çovdarlıqda uçurumdan qoruyan" əsərinin ideyası müəyyən məqamlarda Füzulinin "Rindü-Zahid" əsərinin qayəsi ilə oxşardır. Əlbəttə, Selincer dahi Füzulinin yazdıqlarını oxumamışdı. Selincerin qəhrəmanı Holden Kolfild cəmiyyətdə özünə yer tapa, məşğul olacağı sənət seçə bilmir. Bir-bir bütün sənətlərin, peşələrin mənfi tərəflərini aşkarlayır və sonda qərara gəlir ki, dünyada ən təmiz iş, təmənnasız məşğuliyyət, peşə çovdarlıqda yıxılmaq üzrə olan uşaqları ölüm təhlükəsindən qorumaqdır. Çünki uşaqlar hansısa məqsədin yox, öz istəkləri üçün qaçışırlar. Deməli, uşaqların timsalında arzularının dalınca gedən pak insanları qorumaq, bəlalardan hifz eləmək lazımdır.

Zahid də Rində bir neçə peşəyə yiyələnməyi məsləhət verir, Rind həmin sənətlərin naqis cəhətlərini bir-bir vurğulayır. Hər iki əsərdə əsas ideyalardan biri budur ki, məşğul olduğumuz sənətlər, peşələr bizi günaha batmağa sövq edir. Biz hansısa işlər naminə çalışdıqca, istədik-istəmədik günah peşəkarlarına çevrilirik. Qazandığımız təcrübələr bizə günaha batmaq üçün əlavə imkanlar açır. Selincerin fikrincə, təmiz olan ancaq uşaqlardır, uçurum isə onların böyüyüb sahib olacaqları sənətlər, yiyələnəcəkləri peşələrdir. Rind də düşünür ki, həyatın verdiyi şansları, imkanları peşələrimizlə əldə edirik. Peşələr günaha açılan qapılardır. Hər kəs həmin qapılardan birindən keçib hansısa sənətin yiyəsi olur. Yaşamaq istəyimiz, sonra isə daha yaxşı yaşamaq arzumuz sanki hər birimizin kürəyindən itələyə-itələyə hansısa bir günah qapısından içəri salır. Və beləcə hər dəfə bir uşaq yıxılır...

Məğrurluq pilləsi

Əsərin girişində Füzulinin belə bir rübaisi var:

İlahi, sən məni məğrur zahid etmə,

Səndən uzaq olan bir rind də etmə.

Bununla da dini anlayan insanın bəzən Allahı anlamadığına işarə edir. İnsanlar bəzən din yolunda getdiklərinə görə özlərini cənnətlik sayırlar və bu müştəbehlikdən doğan aldanışa inanırlar. Lev Tolstoy "İvan İliçin ölümü" əsərində qəhrəmanı çara xidmətdən uzaqlaşıb kilsəyə ona görə çəkilir ki, bununla çardan daha böyük olan Allaha xidmət etdiyini nəzərə çatdırsın. Və sonra küçədə kimsəsiz uşaqlara yardım edən bir qadını görəndə anlayır ki, həmin qadın Xudaya daha artıq bağlıdır, nəinki o - keşiş. Allaha eqo naminə yox, sidqi-qəlblə bağlı olmalısan. Bu qızıl ortanı tapanlar ən səadətli insanlar olur, yerdə qalanlar isə öz mənəviyyatlarını həyat yarışlarındakı cıdır atları kimi durmadan çapır, yolları yoran atlar sayaq mənəvən həkdən salırlar. Əmir Teymurun qoşunu keçən yerlərdə həmişə yorulub ölmüş at leşləri qalarmış, uzaq ərazilərdəki fəthlərə tablamayan at cəmdəkləri Teymurun dörd nala çapan ordusunun qəsdən qoyulmuş izlərindən sayılırmış. İnsan gərək öz arzusu naminə durmadan çapıb öz aqibətini yollarda çürümüş at cəmdəklərinə tən etməyə, arada dayana, dünyaya, öz qəlbinə boylana. Rind ilə Zahid arasındakı Qızıl ortanı özü üçün mənəvi dayanacaq seçə bilə... Hüzur da, ürək rahatlığı da o nöqtədədir...

Rindin yolu

Əsər irəlilədikcə Rindin həqiqətləri güclənir: Zahid deyir ki, sənə bu qədər əziyyət çəkdim, ancaq mənə oxşamadın. Rind söyləyir ki, insanlar arasındakı fərq Allahın hökmüdür. Əgər oğul alim atadan savadlı olsa, deyəcəklər ki, atasından çox bilir. Belədə oğulun savadı atasının cahilliyini sübut etməkdən başqa nə işə yarayır ki?

Zahid deyir ki, bu dünya əzablar dünyasıdır. Bu dünyada əzab çək ki, axirətdə rahatlıq görəsən. Rind cavab verir ki, hər kim ki, deyir dünya yaradılışdan pisdir, o demək istəyir ki, bundan yaxşısını yaratmaq lazımdır. Bu isə Allahın ziddinə getməkdir.

Zahid deyir ki, şahları mədh et, Rind deyir ki, dünyanı Allah yaradıbsa, məxluqun başqa bir məxluqa ibadəti məqbul deyil. Zahidin imtinaları yalnız gəncliklə bağlı deyil, irfan yolunu tutması ilə əlaqəlidir.

Oğul bəzən atanın susduqlarından doğulur. Ona görə övladı susdurmaq, sözünü kəsmək, arzularının qarşısına keçmək olmur. Hər kəs övladı ilə öz varlığında gerçəkləşdirə bilmədiyi arzularına qovuşmaq istəyir. Sanki övladın həyatı atanın uzanan ömrün vasitəçisidir. Övlad isə vasitəçi yox, məqsəd olmaq istəyir. Valideyn övladı ilə bəzən yolu kəsişəndə deyil, yolu ayrılanda qovuşur. Rind məscidə, Zahid meyxanəyə getmək istəyir. Əgər onların hər ikisi meyxanəyə, yaxud məscidə getsələr, deməli, ruhən ayrılığa düçar olacaqlar, deməli, ortalıqda qeyri-səmimi münasibət yaranacaq. Ata oğulun gedib qayıtdığı qürbətdir, oğul atanın üz tutduğu qürbət. Ata içəri, oğul çölə baxır. Rind ilə Zahidi sevgisi ayırır. Ayrılıq isə qovuşdurur.

Anlayış adamlar...

Rind və Zahid əgər insandırsa, Rindlik və Zahidlik isə anlayışlardır. Yəni hər insan hansısa anlayışın ifadəsidir. Elə insan var ki, şərin, yaxud xeyirin insan cildindəki ifadəsidir. Yəni əməlimiz bizi anlayışa, mahiyyətə çevirir, əsl adımızı əməlimiz şərtiləşdirir.

Rind dini ismarış kimi qəbul edir. Yəni Allahın kəlamları onun tapşırıqlarıdır. Zahid isə Tanrının tapşırıqlarını insana təqdim edilən şanslar kimi qavrayır. Yəni cənnət və cəhənnəm insana təqdim edilən şanslardır və insan onlardan Allah naminə istifadə etməlidir. Ona görə də Zahid tələbkardır. Çünki insan şansını dəyərləndirmək imkanına sahib olarkən tələbkar olur. Tələb əməllərə və nəticələrə verilən hökmdür.

Məscid və meyxanə ziddiyyəti

Məsciddəkilər də bəzən Allaha xidmətləri ilə öyünürlər, Füzuli onları "qürur sərxoşu" adlandırır, meyxanədə isə insan səhvlərini dilə gətirirlər. Məhz bu məqamda meyxanə məsciddən Tanrıya daha yaxın məqamdır. Çünki səhvlərin etirafı insanın hesab günündən əvvəl özünü ittiham etməsidir. Əgər insan öz günahını etiraf edə bilmirsə, məscid onun üçün riya təkkəsidir, ikiüzlülük sığınacağıdır. Məscid insanların gizləndiyi yer yox, Allahın hüzuruna çıxdıqları məkan olmalıdır. Riyakar insanlar məscidə gizlənməyə gedirlər, əslində onlar Allahın evində Allahdan qaçmağa, ondan uzaq olmağa çalışırlar. Səmimi insanlar isə meyxanədə belə özlərini Allahın hüzurunda hiss edirlər. Rind ilə Zahidin mübarizəsi həm də məkanın şərtiliyini göstərir.

Qovuşan yollar...

Zahid zahirin, Rind isə batinin dilidir. Ona görə Rindin səsi torpağın dərinliyindən, zahidin səsi yerin üstündən gəlir. Rind qəlbin, Zahid ağlın həqiqətlərini müdafiə edir. Onlar hər ikisi haqlıdırlar. Rindlik və zahidlik ortaq nöqtədə gözəldir.

Rind meyvədir, Zahid isə o meyvəni əmələ gətirən ağac. Meyvə ağacdan ayrılsa da onun yaxınına düşür. Ona görə Rind də Zahiddən çox uzaqlaşa bilməz. İnsanın Allaha qovuşması üçün ömrü, daha sonra isə axirət həyatı var. Həm Rind, həm də Zahid hazırcavabdırlar. Çünki onlar hər iki dünyanın haqq-hesabını çək-çevir edirlər, araşdırırlar. Müəmmaları özləri gün işığına çıxarırlar. Onlar dünyanı araşdıraraq, əslində, özlərini kəşf edirlər. Rindin sualı Zahidi, Zahidin sualı Rindi düşündürür. Hər övlad valideynə Tanrının və dünyanın sualıdır. Rind ilə Zahid iki fərqli ruhi vəziyyətdir.

Sonuncu birgəlik

Əslində, ata da, oğul da eyni adamdır. Cavanlıq da, qocalıq da bir ömrün dövrləridir. Rind də, Zahid də bir insandır. Valideynlər cahilliyini öz ömründə, müdrikliyini övladının həyatında yaşayır. İnsan fiziki olaraq heç zaman özündən kənarda mövcud ola bilmir. İnsan öz canını daim öz bədəninin içərisində görür. Övlad vasitəsilə insan varlığını ilk dəfə kənardan müşahidə edir. Ölüb öz ömrünü axirətə bağışlayırsan, övladın sağ qalmaqla bu dünyada da mövcudluğun davam edir. Yəni övlad vasitəsilə hər iki dünyada mövcud olursan. İnsan ona üfürülən nəfəslə özü var olur, övlada üfürdüyü nəfəslə dünyanı var edir. İnsan dünyanı var etdikcə məsuliyyəti artır. Füzuli "Rindü-Zahid"i - atalar və oğullar əsəri göstərir ki, Rind ilə Zahid səyahətə çıxır. Onların əqidələri başqa olsa da yolları birdir. Çünki Allaha gedən yol eynidir. Ölümün hamını bərabərləşdirməsi də bu amillə bağlıdır.

Dünyanı başa vurub axirətə, axirətə çatıb aqibətə qovuşmaq haqqında yox, yol haqqında düşünməlisən. Rind dünya, Zahid axirət haqqında düşünür, arifin dərdi isə yoldur. Çünki Allahla görüş yolun sonunda - səfərin nəticəsində baş tutur. Dünyanı başa vurmaq Rindin, axirətə çatmaq Zahidin arzusudur. Arifin arzusu isə yoldur, o yol dünyadan da, axirətdən də keçir və Allah o yolun hər qarışındadır.

UNUDULMAZ ŞAİRLƏRİMİZDƏN yarpaqlar

afgan73 — Sun, 13 Feb 2022 20:29:08 GMT

Şaiq Vəli – Dünya sərxoş, mən ayıq (Şeirlər)

Olacaqlar, olacaqlar

Oldu, deyilənlər oldu,
Olacaqlar olacaqlar!
Soldu, açıldı gül… soldu,
Solacaqlar solacaqlar.

Almazlar almaz kamını,
Fələk söndürər şamını…
Haqdan dolan eşq camını
Alacaqlar alacaqlar!

Daş olacaq daş olacaq!
Quş olacaq quş olacaq!
Boşalacaq boşalacaq,
Dolacaqlar dolacaqlar.

Bitəcəklər bitəcəklər,
İtəcəklər itəcəklər!
Gedəcəklər gedəcəklər,
Qalacaqlar qalacaqlar!

Ağla, gülməzlər gülməzlər,
Öl! Ölməzlər ölməzlər…
Məni bilməzlər bilməzlər,
Biləcəklər biləcəklər!

Bir ulu eşq ilə

Mən bu cahan mülkünə,
Təxti-Süleyman mülkünə,
Can içində can mülkünə
Ağlaya-gülə gəldim.

Mən «mən» olmaq istəmirdim,
Açıb-solmaq istəmirdim,
Bir də gəlmək istəmirdim –
Bir ulu eşq ilə gəldim.

Bu dərdli aləmə gəldim,
Sanma qalıma gəldim,
Mən sənə salama gəldim,
Düşüb haldan hala gəldim.

O gözəli bilirdim,
Qəm məzəli bilirdim,
Mən əzəli bilirdim,
Mən sonu bilə gəldim.

Sorma məndən handaydım,
Hər yerdə, hər yandaydım,
Əzəlin əzəli – sondaydım,
Sonun sonu əzələ gəldim.

* * *
Mən kiminsə yarası,
Ahı, nəvasıyam.
Mən kiminsə yarısı,
Eyş-işrəti – səfasıyam.

Dayazda, dərində üzərəm,
Sözün dürründə üzərəm,
Dünyanın sirrində üzərəm –
Mən qəvvaslar qəvvasıyam.

Mən odumun havası,
Mən atamın bəbəsi,
Mən Adəmin babası,
Mən oğlumun nəvəsiyəm.

Mən könlümün şahı,
Mən aləmin pənahı –
Mən gedənin ruhu,
Mən gələnin nəfəsiyəm.

* * *
Gözlər, gözlər – nərgizlər,
Sərxoşluq nərgizlikdir.
Eşq yaxar, könül sızlar,
Yol gözləmək – gözlükdür.

Gün batır, qəmli qürub…
Aramızda dağlar durub.
Dünya – qürbət, mən -qərib,
Qəriblik əzizlikdir.

Dünya bizlə əyrişdi,
Cuna yaylıqlar yaşdı…
Fələk əli daşdı
Nişan alıb, bizlikdir.

Ürək quzutək mələdi,
Sındı – piyalədir…
Barış, bu, taledir,
Nə bizlik, nə sizlikdir.

* * *
Dünya gözəllər gözəlidir –
Fateh dərdidir, sultan dərdidir.
Eşq quş dilidir,
Dərd Süleyman dərdidir.

Yüyürüb enim qarşına,
Hərlənib dönüm başına.
Ulduzları Günün başına
Eşq yığıb – heyran dərdidir.

Hər qul bir qul quludur,
hər hal bir hal halıdır, –
hər çöl bir çöl çölüdür,
Çöl özü bir pünhan dərdidir.

Ahım ki, ahındandır…
Günahım ki, günahındandır.
Ruhum ki, ruhundandır…
Bu nə “sən-mən” dərdidir.

Ömür dolu camdı içilir,
İçirsən, qəmdi – açılır.
Şaiq Vəli şamdı kiçilir,
Qeyb olur – toran dərdidir.

* * *
Bu eşq, aşiqlik ki var,
Xülyadan bütü, xəyaldan heykəli olur.
Bu yalnızlıq, təklik ki var,
Fani dünya dolu olur!

Qaranlıqlardan doğulur, bu işıq ki var…
Özünün oğludur bu uşaq ki var!..
Gördüyün bu misgin aşiq ki var,
Yarı diri, yarı ölü olur!

Göz yaşını sel edib gedərsən,
Özünü yol edib gedərsən,
Özünə əl edib gedərsən,
Hər gedişin bir gəli olur!

Dünya qos-qoca, yox təzə yeri,
Dünya görüş yeri, umu-küsü yeri…
Könül şanı, dərd arı –
Qəmdən çəkmə balı olur.

Gətir meyi, camı… olmur,
Sözsüz canın canı olmur…
Şaiq Vəli hamı olmur,
Hamı Şaiq Vəli olur.

Dünya sərxoş, mən ayıq

Dünyaya üz tutan divanəymiş,
Divanə devanəymiş!…
Bu dünya nəymiş, ah, nəymiş –
Şərab süz, dostum, mənə şərab süz!

Budaqda gül – tac,
gül – ismət,
gül – şan,
Bu nə gülüstan, bu nə gülşən?! –
Bülbül köksü qan…
gül gülür, gül şən…
Şərab süz, dostum, mənə şərab süz!

Açıq pəncərədən daş gəlməz daha,
Xumar gözlərdən yaş gəlməz daha,
Acım acıdır, şirinim xoş gəlməz daha,
Şərab süz, dostum, mənə şərab süz!

Yaşadım bir ömrü – xeyriyə oldu,
Xeyriyyə ömrün xeyri nə oldu?
Uduzdum – dünyanın xeyrinə oldu,
Şərab süz, dostum, mənə şərab süz!

Mən insan deyiləm – insan qarışqa,
Tapdanmaq qoxusu hər bir qarışda…
Ömrün nə qədəri hələ qarşıda…
Şərab süz, dostum, mənə şərab süz!

Daş daşıdım, söz daşımağa öyrəşəmmədim,
Söz daşıyıb baş qaşımağa öyrəşəmmədim.
Bu dünyayla barışammadım –
yaşamağa öyrəşəmmədim,
Şərab süz, dostum, mənə şərab süz!

Dönməz sahilə bir də o qayıq,
Hayıf o qayıqçı,
o qayıq hayıf!
Dünya sərxoş, mən ayıq!…
Şərab süz, dostum, mənə şərab süz!

* * *
Könüldə eşq gül –gül
Bitər, bitər, bitər.
Candanda can bül-bül
Ötər, ötər, ötər.

Yazını yazan yazar
Yazar…yazar, yazar,
Gül solar, bül-bül susar-
Qədər, qədər, qədər.

Mey süz, saqi, bir içim
Sirlər qapısını aç, sim-sim…
Can cananın… mən kim?!-
Kədər, kədər, kədər.

Dünya bir yığınaqdır
Yəmindir-bir sınaqdır….
Şaiq Vəli qonaqdır
Gedər, gedər, gedər.

* * *
gözəl nə gözəl- sənəm
sənəm nə sənəm- yey, yey
eşq nə eşq- qəm
qəm nə qəm- mey, mey

zülüm nə zülüm- zülmət tor
zülmət nə zülmət- zühur
zühur nə zühur- nur
nur nə nur- ay, ay

ömür nə ömür- həvəs
həvəs nə həvəs- nəfəs
nəfəs nə nəfəs- səs
səs nə səs- ney, ney

könül nə könül- bülbül
bülbül nə bülbül- əsiri gül
gül nə gül- üzü tül
tül nə tül- göy, göy

Meyxanəçi

Sərxoş gəlmişəm qapına,
Aç, aç, meyxanəçi!
Aşiqlər sənə tapınar…
Keç, keç, mexanəçi!

Olubmu öldüyün sənin?
Dərddən güldüyün sənin?…
Elə hey xaç bildiyin sənin
Hac, Hac, mexanəçi!

Aranı dağa daşımısanmı?
Solunu sağa daşımısanmı?
Özünü uzağa daşımısanmı? –
Köç, köç, mexanəçi!

Baxma naşı-naşı mənə,
Mey gətir – söz daşı mənə.
Könlün varsa qoşul mənə,
Uç, uç, mexanəçi!

Cahil əllərində aşiq başları –
Minarə kərpici, qüllə daşları…
İçib ayılır eşq sərxoşları…
İç, iç, mexanəçi!

Mən bu çağın nəyiylə yarışım?
Mən bu torpağın nəyiylə qarışım?!
Mən bu dünyanın nəyiylə barışım? –
Puç, puç, mexanəçi!

Belə bu qədər gözəl olmamışdı qürbət

Məhrəm söykəndiyim bu tənha ağac,
Xumar qürbətin xurma payızı…
Payızın əlidir çiynimə düşən yarpaq…
Mən bu məşrəm təmasdan sərxoş!

Mən bu məşrəm təmasdan sərxoş,
İçimdə yarpaqların xışıltısı kimi gözəl,
Xoşca bir göynərti,
Könlümdə göy üzünün duruluğu…
Gözlərimdə bir parça qara torpaq aydınlığı –
Belə, bu qədər gözəl olmamışdı qürbət.

Aşiqlər ayrılıqlarda,
Qəriblər sızlar qürbətdə…
Qərib olmaz bir parça torpağı olan,
Üz qoyub ağlamağa
Bir gül yarpağı olan qərib olmaz!

Belə, bu qədər gözəl olmamışdı qürbət,
Belə, bu qədər gözəl olmamışdı həsrət…
Mən bu dünyanın ilkin qəribiyəm ki,
Sevdim, qürbəti sevdim!
Sevdim ayrılığı, həsrəti sevdim, –
Mən bu dünyanın ilkin aşiqiyəm ki!

Təpədən dırnağa mən sevgiymişəm,
Bu tənha ağaca söykənəndə bildim:
Səni sevirəm…
Bu sevda könlümə, gülüm, Vətənmiş…
Qürbətin yarpaq əli çiynimə enəndə bildim:
Bir parça torpağa könlüm Vətənmiş…

Qürbət könlümə pəncərə…
Ayrılıq saçların kimi – uzun!…
Mən bu dünyanın ilkin qəribiyəm ki,
Mən bu dünyanın ilkin aşiqiyəm ki!

* * *
Bu şərab ki, var – bəhanədir,
Mən qeybdən gələn gündən sərxoş!
Axan ulduzların işığından xumar,
Mən aydan, gündən sərxoş!

Yer ahıdır dağlar – göy dəlir…
Dünya bir atdır – göydəmir…
Min illərin dənidir – göyərir,
Mən göyərən dəndən sərxoş!

Haqq dediyin təklikdir…
Cahilinki fələklikdir…
Mənimki aşiqlikdir, –
Mən səndən sərxoş!

Sən ən dersən, fani Şaiq,
Dostların içsin çayı…
Mən Məndən ayıq,
Mən məndən sərxoş!

Var

Hər zülmət gecənin başında
Bir ağ üzlü sabah var, var.
Hər almaz üzük qaşında
Bir damla zəhər var, ah var!..

Bu dünyayla aran sərin,
Şam işığı göz yaşı pərvanələrin…
Səni ağladan dilbərin
Kirpiklərində şeh var, var!

O qapı var, axı, sən döyən döy,
Açılan deyil, ha döyəclə… yeyin döy.
Tərəzinin sən tərəfi əyən döy,
Hər sevdada bir zərər var, var.

Sanma insan quşdu,
Fələk daş atdı – uçdu.
Ölüm də bir doğuluşdu –
Əbədi bir dərgah var, var!

Qismətin yer üzündə əvvəl yaranıb,
Göz yaşın gözündən əvvəl yaranıb,
Başdaşın özündən əvvəl yaranıb,
Alın yazısı var, tale var, var!..

Çağrılmış bayatı

Sus, barı danışma olub-keçəni,
Dəli duyğuları oyatma bir də…
Gecələr sürünən kölkələr kimi,
Bəzən qorxunc olur xatirələr də.

Sən niyə gəlmisən,
Fikrin, qəsdin nə?
Görmüşəm vəfanı, mən ilqarını…
Sıxıb gözlərini tökmə üstümə
Ötəri hisslərin acılarını.

Mən dərddən tökülmüş həsrət heykəli,
Sənin üzündəki o kölgə nədir?
Saçımda dolaşıb illərin əli,
Sənin saçlarında…
Ah, bu dəhşətdir!

Sevgi məktubu tək çöhrən sap-sarı,
Qəlbində yad eşqin harayı, ünü…
Hanı gözlərinin gur dalğaları?
Çəkilib,
az qala dibi görünür.

Səni bağışlayım…
Sevimmi səni?
Ürəkdə yaşamaq istərəm düzü.
Qəlbinə salma yox,
Yandırar məni,
Ögey duyğuların istisi közü.

Köksümdə qaralıb sönən ocağı,
Ha yellə, yelpiklə, alışan deyil.
Bizim aramızdan ümmanlar axır,
Bizim ulduzlar ki, barışan deyil.

Ömrün payızında gəlmisən nəsə…
Qayıt, bu nə sevgi, umu-küsüdür?
Gedişin bir eşqin sükutuydusa,
Gəlişin bir ömrün faciəsidir.

Mən dərddən tökülmüş həsrət heykəli,
Sənin üzündəki o kölgə nədir?
Saçımda dolaşıb həsrətin əli,
Sənin saçlarında… ah, bu dəhşətdir.

Dua

Eşq ver, məndən döndər,
Tək, məni tənhalığına.
Göydən qaldır,
Yerdən endir,
Çək məni tənhalığına.

Dünya məni usandırır,
Şaxtası məni yandırır,
Atəşi məni dondurur,
Bük məni tənhalığına.

Eylə, birdən eylə,
Möcüzədən, sirdən eylə…
Söz göyərdən bir dən eylə,
Ək məni tənhalığına.

Heyin Olu necə, elə,
Olun halı necə, elə…
Halın xəyalı necə, elə,
Çək məni tənhalğına.

Çək məni tənhalığına!
Ək məni tənhalığına!
Bük məni tənhalığına,
Tək, məni tənhalığına!…

Gözlərimsiz quruyarsan

Məni yol edib gedirsən,
Cahan, xoşuncamı?
Məndə dövran edirsən,
Zaman, xoşuncamı?!

Bağrım laxta-laxta qan,
Məni yurd etdin pünhan,
Mən qərib, tərki-məkan
Ey can, xoşuncamı?!

Həmişə yaşıl – baharsan,
Sular kənarında xumarsan,
Gözlərimsiz quruyarsan,
Reyhan, xoşuncamı?

Xoş buldun, dost, xoş buldun,
Mən boşaldım, sən doldun,
Mən-sən oldum
Sən-mən oldun-
Bu an xoşuncamı?!

Rəsmi xəyali, üzü cunalı,
Ocağı-piri sınalı,
Qara başım xınalı-
Qurban xoşuncamı?!

Ruhum eşq,
Canım eşq…
Zülmünə üsyanım – eşq
Yarağım-qalxanım – eşq
Sultan, xoşuncamı.

Yaşıl gözlərimdən cam daşır…

Şölələnir şam-
Çevrəsi nur,
Toran, yağmur- nəm, dibində.
Ruhum çırpınır söz arxasında,
Pərvanə şam dibində.

Dünya ağacı yaşıl, yaşıl…
Bərq vurur işıl-işıl,
Unudub bağbanı naşı,
Uyuyub- qəm dibində.

Gül bitib ürək çatında,
Aşiq könül qanadında.
Eşq göyün yeddi qatında –
Kədər, qəm dibində.

Saqi mələklər camdaşı…
Can perik… atdı xam daşı.
Yaşıl gözlərimdən cam daşır,
Sürətim cam dibində.

40-cı qapı

Üzünə güzgü tutmuş Günəşi Ay,
Saçaq-saçaq şöləsi küləşi Ay.
Eh, vay!
Gümüşü Ay
Qara haləymiş!

Sürgün yeri yer, sən sürgün,
Sürgün ömrü ilğım, mürgü…
Səsinə uçunub oyandığın türkü,
Ahıymış, naləymiş!

Zülmət anasıymış işığın,
İşıq dışıymış şıxın…
Cahan aşiqi şahın,
Gəcavəsini aparan fələymiş!

Dən quş həsrəti, ot qabağında
Ot at neməti, ət qabağında,
Ət şir qisməti, at qabağnda,
Belədir, dünya, beləymiş.

Şaiq Vəli,
Qulağını bəri tut ay dəli
Eşq deyilən köləlik,
Aşiq dediyin kölə imiş.

Ayrılıq türküsü

Al-bəyaz geyinib gedirsən,
Baxıb mənə yanca-yanca.
Atıb ayrılıq oxunu
Ürəyimə sanca, sanca…

Bitməz çatlar, sınıqlar…
Axıb gedir irmaqlar.
İrmaqlar boyu yanaqlar
Açılıb qonça-qonça…

Arzular düyçə-düyçə…
Saraldı göycə-göycə,
Bəyim bəyə bəycə, bəycə…
Xanım xana xanca, xanca…

Gözləri nərgiz-yuxulu,
Saçları yovşan qoxulu.
Könül evim yıxılı,
Sızlaram qanca-qanca.

Əlim səndən üzülü,
Cehiz yüklü karvan düzülü…
Cehiziyin ən gözəli
Xatirələr… xonça-xonça.

…Yanaqlar qonça-qonça,
Xatirələr xonça-xonça.
Ürəyim sanca-sanca,
Sızlaram qanca-qanca.

Tural Adışirinin təqdimatında

ƏDƏBİ ŞƏXSİYYƏTLƏR

afgan73 — Sun, 13 Feb 2022 20:09:44 GMT

Əfqan Əsgərovdan üç qısa hekayə

Azərbaycan SSR əməkdar incəsənət xadimi (1989)

Əfqan Hacıağa oğlu Əsgərov 23 sentyabr 1929-cu ildə Şirvanın Qarabağlılar (indiki Salyan rayonunun Qarabağlı kəndi) kəndində anadan olub

1953-cü ildə universiteti bitirəndən mətbuatda çalışan Ə.Əsgərov jurnalist kimi ilk dəfə "Azərbaycan gəncləri" qəzetində fəaliyyətə başlayıb. Qəzetin səhifələrində bir-birinin ardınca maraqlı publisistik yazıları, oçerkləri, felyeton və hekayələri, hətta "Poçtalyon" kino-ssenarisi çap edilən Əfqan çox gənc yaşlarından oxucuların məhəbbətini qazana bilib. Əfqan Əsgərov eyni zamanda bu qəzetdə elanolunan gənclik mövzusunda səhnə əsəri müsabiqəsində iştirak edərək üçüncü mükafata layiq görülüb. Bundan sonra o, daha bir səhnə əsəri yazıb. Yaradıcılığa hekayələrlə başlayan Əfqan bu ilk səhnə əsərləri ilə şöhrət qazanıb və bir-birinin ardınca yazıçının "Gecikmisən" (1961), "Gözəllik sorağında" (1962), "Sən belə deyilsən" (1963), "Sarı əlcək" (1965) və başqa hekayə topluları nəşr edilib. Bir müddətdən sonra isə Moskvada ali ssenarist kursunda oxuyan Əfqan iki ildən sonra Cəfər Cabbarlı adına "Azərbaycanfilm" kinostudiyasında redaktor kimi fəaliyyətini davam etdirib. Kinostudiyanın problemləri ilə bağlı "Kommunist" qəzetində məqalə ilə çıxş edən Əfqan Əsgərovun bu yazısı həmin vaxt Azərbaycan KP MK-nın şöbə müdiri Şıxəli Qurbanovun da iştirak etdiyi müşavirədə müzakirə olunub və Əfqana "Kommunist" qəzetində işləməyi məsləhət görüb. Beləliklə, Əfqan Əsgərov həmin qəzetdə ədəbiyyat şöbəsinin müdiri vəzifəsinə təyin edilib. 1989-cu ildə "Sovet kəndi" qəzetinin redaktoru olub. 1991-ci ildə Ali Sovetin orqanı olan "Həyat" qəzetinin baş redaktoru işləyib.
1 sentyabr 1989-cu ildə "Azərbaycan SSR əməkdar incəsənət xadimi” fəxri adına layiq görülüb.
Əfqan Əsgərov istedadlı yazıçı və dramaturq kimi də məşhur olub. Onun qələmindən çıxan "Gülyanaq", "Katib", "Həsrət də bir vüsaldır", "Qartal əfsanəsi" romanları, "Dədə Bəhmən" trilogiyası, "Qozbel", "Məhəbbət ətirli qərənfilim", "Dünya gözəlliyindir", "O, daş deyildir" və başqa povestləri ədəbi nəsrimizin inkişafında mühüm əhəmiyyət kəsb edən əsərlərdən sayılır.

Ürək

  Mizrab və barmaqlar qızğın höcət edirdilər. Mizrab hirsindən qaralıb:
-Tarı mən dilləndirirəm!-deyirdi.
Barmaqlar isə mizrabı bərk-bərk sıxaraq:
-Yox, biz dilləndiririk!-deyirdilər.
  Təkcə ürək dillənməyə qorxurdu. Qorxurdu ki, bu qara mizrab da, barmaqlar da onu görüb soruşaralar:
-Sən kimsən?...
                                                                          Son

Dəniz və uşaq

Sahildə oturub, qabarıb-enən dənizə tamaşa edirdim. Hava küləkli idi. Dəniz aramsız çalxalanır, dalğalar bir-birinin çiyninə qalxaraq, dişlərini ağarda-ağarda sahilə cumurdu. Bəzən bu dalğalar yüksələrək dağa dönür, dəniz yaralı şir kimi nərə çəkirdi. Coşqun dalğaların üzərində çılğınlıqla uçan qağayılar sanki dənizi daha da qızışdırırdılar. Mən dənizi dinləyə-dinləyə, məftun-məftun və sonsuz həsədlə seyr edirdim: dəniz hər şeydən böyük, dəniz hər şeydən güclü, əzəmətli görünürdü. Elə bu vaxt qağayıların səsindən də cingiltili bir səs, bir uşaq gülüşü məni xəyallardan ayırdı.Cəmi beş-altı yaşı olan bu oğlan ciblərinə yığdığı xırda daşları bir-bir dənizə atır, vəhşi dalğalara gülürdü. Uşaq gülür, dəniz isə hiddətindən kükrəyib uğuldayaraq, sahilə düz uşağın üstünə hücum çəkirdi.Uşaq gözünü belə qırpmır, daha ucadan gülərək, qəzəblənən dənizin uca dalğalarını daşa basırdı. Mən gah dənizə, gah da uşağa baxırdım. Bayaqdan əzəmətli görünən dənizin dağ yıxan dalğaları uşağa çatar-çatmaz əriyib, köpüyə dönürdü. Uşaq gülür, dəniz isə deyinən qarı kimi, bir yerdəcə əllərini ölçürdü.
Son

Uşağın hökmü

  Əl boyda bir körpə dünyaya gəldi. Yer üzüzün ən kiçik sakini köz açmamış ağladı. Havamıza yeni insan səsi qarışdı.
Mama sevincək:
-Oğlandır!- deyə xələt istədi.
  Bunu eşidən kənc ata ürəyində əzizləyə-əzizləyə:
-Oğlum...-dedi.
  Balıqçı baba iri əllərini ovxaladı.:
-Bir balıqçı da anadan oldu...
  Zabit əmi zər paqonlu köynəyinin yaxasını düymələdi:
-Əskərlərimin biri də artdı...
  Müəllim onların hər ikisinə etiraz etdi:
-O, birinci növbədə mənim şagirdimdir.
  Mübahisə çox uzandı, körpəyə ad tapmaq isə günlər, həftələr çəkdi.  Lakin heç kəsin ağlına gəlmədi ki, bu əl boyda körpə onların hamısından qətiyyətlidir. O, özü ad almamış evdəkilərin hərəsinə bir ad vermişdi. Dünənki gəlin- ana, analar-nənə, dünənki gənc- ata, atalar- baba, kimi əmi, kimi dayı, kimi bibi, üçyaşlı bir qızcığaz da xala olmuşdu.
  Çarə nədir?  Uşağın hökmü şah hökmüdür.
  Son

MARAQ DÜNYASI

afgan73 — Sat, 12 Feb 2022 21:51:35 GMT

BİR TEOREMİN İSBATININ 360 İLLİK TARİXÇƏSİ

Bir neçə il əvvəl, mühazirələrin birində Koşinin varlıq və yeganəlik teoreminin isbatını verirdim (bu isbatın tam variantı artıq proqramdan çıxarılıb). Təəssüflər olsun ki, test sisteminə öyrəşən tələbələrimizin əksəriyyətini artıq isbat prosesləri o qədər də cəlb etmir və onlar dərin araşdırmaları sevmirlər. Diferensial tənliklər nəzəriyyəsində müstəsna yeri olan, kitabda 8 səhifə tutan və təxminən 90 dəqiqə çəkən teoremin isbatının sonuna yaxınlaşanda tələbələrdən biri dözməyib dərindən ah çəkdi və dilə gələrək “ay müəllim, bu boyda da isbat olar, yazıq deyilik, ömrümüz- günümüz bitər ki, bu isbatlarla”-dedi. Mən isə zarafata salaraq, cavabımda “Ferma teoreminin isbatı ilə müqayisədə bu isbat nədir ki? Şükür edin ki, onu sizə keçmirik... Tarix boyu bütün həyatını hansısa bir faktın, hipotezin isbatına həsr edən riyaziyyatçılar olub. ”- dedim. Tələbələrin marağını hiss edib teoremin aşağıdakı isbat tarixini qısaca onlara danışdım.

Günlərin bir günü Diofant Aleksandriyskinin (3-cü əsr) “Hesab” kitabının səhifələrində fransız riyaziyyatçısı və hüquqşünası olan Pyer Fermanın 1636-cı ildə qoyduğu bir qeydinə rast gəlinir. Məzmunu təxminən aşağıdakı kimi idi: “Mən xn+yn=zn (x üstü n üstəgəl y üstü n bərabərdir z üstü n) tənliyinin n-in 2-dən böyük qiymətləri üçün tam həllinin olmadığının heyrətamiz isbatını tapmışam. Amma bu isbat çox böyük olduğundan onu bura yerləşdirə bilmirəm.” (Qeyd edim ki, n=2 olduqda tənliyin sonsuz sayda həlli var, məsələn x=3, y=4, z=5 və s.). Həmin gündən bu günə ilk baxışda sadə görünən bu fakt minlərlə riyaziyyatçının yuxusunu qaçırtdı, onu isbat etmək bir çoxlarının həyat amalına çevrildi. “Ferma bacarıbsa mən niyə bacarmayım?” fikri bir çox riyaziyyatçıları rahat buraxmadı. Bu teoremi kimlər isbat etməyə çalışmadı? Riyaziyyat tarixində ən məhsuldar və virtuoz riyaziyyatçılardan sayılan Leonard Eyler bu teoremi n-in 3 və 4, Lejandr n-in 5, Dirixle isə 7 qiymətləri üçün isbat etdi. Amma ümumi halda teorem isbat olunmamış qalırdı... Teoremin isbatına müxtəlif mükafatlar vəd olundu və bu teoremi isbat etməyə cəhd göstərən və ya teoremi isbat etdiyini düşünən böyük bir fermatistlər ordusu əmələ gəldi. Riyaziyyat kafedralarına hər il teoremin minlərlə isbatı təqdim olunurdu. Bununla belə, bu isbatların hamısında səhvlər var idi. n-in 100-dən kiçik, hətta 619-dan kiçik qiymətləri üçün də teorem isbat olundu, amma bunlar hələ də Böyük Ferma teoreminin isbatı demək deyildi. Ömrünü-gününü tənliyi doğru bərabərliyə çevirən n-i tapmağa həsr edənlər də, yəni teoremi inkar etməyə çalışanlar da oldu...

1955-ci ildə 28 yaşlı yapon riyaziyyatçısı Yutaka Taniyama riyaziyyatın tamamilə başqa bir sahəsinə aid hipotez irəli sürür. “Taniyama hipotezi” adlanan bu hipotezə görə hər bir elliptik əyriyə bir modulyar forma uyğun gəlir. İkiölçülü əyrilərlə 19-cu əsrdə kəşf olunmuş dördölçülü funksiyalar arasındakı bu uyğunluq bir çox riyaziyyatçılara absurd və paradoksal görünürdü. 1958-ci ildə Taniyama intihar edir...

70-ci illərdə bu hipotezlə maraqlananların sayı artır. Amma bu hipotezi də isbat etmək heç kəsə nəsib olmur. 1985-ci ildə riyaziyyat tarixində ekstravaqant yapon hipotezi ilə böyük Ferma teoremini birləşdirən bir hadisə baş verir. Alman riyaziyyatçısı Gerxard Frey maraqlı bir fikir irəli sürür: “Taniyama hipotezi isbat olunarsa Böyük Ferma teoremi də isbat olunacaq”. Frey müəyyən çevirmələrlə Ferma tənliyini Taniyama hipotezindəki elliptik əyri tənliyinə gətirməyə nail olmuşdu. Freyin tam əsaslandıra bilmədiyi bu hökmünün dəqiq isbatını 1986-cı ildə Kaliforniya Universitetinin professoru Kennet Ribet verir. Beləliklə, isbat olunur ki, Ferma teoremi Taniyama hipotezinin bir nəticəsidir. Deməli, Taniyama hipotezini isbat etmək, həm də Ferma teoremini isbat etmək demək idi! Daha 8 il keçir...1993-cü ildə Kembridcdə ədədlər nəzəriyyəsinə həsr olunmuş konfransda ABŞ-dan olan ingilis alimi Endryu Uayls Taniyama hipotezini isbat etdiyini deyir və bu isbatı təqdim edir. Bu, əlbəttə, əsl sensasiya idi və böyük cəsarət tələb edirdi. Təqdimat uğurla keçir və isbatda səhv tapan olmur, amma bununla bərabər, isbat 6 hissəyə bölünərək, yoxlanılmaq üçün aparıcı mütəxəssislərə təqdim olunur. 2 aydan sonra resenzentlərdən biri olan Nik Kats teoremin isbatının müəyyən yerində bir boşluq olduğunu, əsaslandırmanın zəif olduğunu üzə çıxarır. Ömrünün 20 ildən artığını bu teorem üzərində gizli çalışan Uayls bu xəbərdən sarsılır. Amma özündə güc tapıb keçmiş aspirantı və dostu Riçard Teylorla bərabər yaranmış vəziyyətdən çıxış yolu axtarır. Bir ildən də az müddətdə onlar isbatdakı probeli bağlamağa nail olurlar və 1994-cü ilin oktyabrında Uayls isbatın düzəldilmiş-korrekt variantını təqdim edir. Bu dəfə artıq hər şey dəqiq və səhvsiz idi! 1995-ci ilin yayında Priston Universitetində dərc olunan “Annals of Mathematics” jurnalı bütünlükdə bu teoremin 129 səhifəlik isbatına həsr olunur. 20-ci əsrin axırlarına qədər hipotez olaraq qalan Ferma teoremi 360 ildən sonra isbat olundu. Deyilişi və dərk olunması sadə olan bu teoremin isbatı riyaziyyat elmini nə qədər yeni elmi kəşflərlə zənginləşdirdi!

P.S. Görəsən Ferma teoremi həqiqətən isbat edibmişmi?

TARİXDƏ İZ QOYANLAR

afgan73 — Sat, 12 Feb 2022 16:07:53 GMT

Müstəqilliyimizə imza atan Cavad bəy Məlikyeqanovun əzablı HƏYATI

Rubrikamızda vaxtilə Azərbaycanda məşhur olmuş adlı-sanlı simalar barəsində arxivlərimizdə toz basmış materiallara işıq salınacaq. Tariximizdə iz qoymuş bu şəxslər bəlkə də yaşlı nəslin yadından çıxmayıb, amma orta və gənc nəsil onlar haqqında ya çox az bilir, ya da məlumatlı deyil.
Bu səbəbdən də arxivlərdə qorunan materialların dərc olunması kimlər üçünsə gərəkli sayıla bilər.
Azərbaycanın müstəqil dövlət elan edilməsi haqqında Tiflis şəhərində keçirilmiş 28 may 1918-ci il tarixdə Həsən bəy Ağayevin sədrliyi ilə Azərbaycan Milli Şurasının 28 üzvünün iştirak etdiyi həmin iclasda Azərbaycanın İstiqlal bəyənnaməsi qəbul edildi. Həmin İstiqlal bəyənnaməsini Həsən bəy Ağayev, Fətəlixan Xoyski, Nəsib bəy Yusifbəyli, Cəmo bəy Hacınski, Nəriman bəy Nərimanbəyov, Mustafa Mahmudov, Şəfi bəy Rüstəmbəyli, Cavad bəy Məlikyeqanov imzaladılar. Zaqafqaziya seymi müsəlman fraksiyasının və Azərbaycan Milli Şuranın protokollarına imza atan bir çox şəxslərin sonrakı həyatı haqqında müəyyən bilgilər olsa da, Xalq Cümhuriyyətinin Həmkarlar İttifaqı Təşkilatının yaradıcısı, görkəmli ictimai xadim Cavad bəy Məlikyeqanovun sonrakı dövrlərdəki həyatı haqqında yetərincə məlumat verilməyib.
Repressiyaya məruz qalmış insanlar haqqında XDİK-də (indiki Dövlət Təhlükəsizliyi Xidmətinin İdarə Arxivində) məlumat topladığım zaman, Cavad bəyin istintaq işi qarşıma gətirilənə qədər bu şəxs barəsində hər hansı bir sənədlə üzləşəcəyimə əmin deyildim.
Bu təsadüfə sevinsəm də, vərəqləri çevirdikcə həyəcanımın durmadan artdığını hiss edirdim. Vaxtilə repressiyaya məruz qalmış insanlar haqqında nəşr etdirdiyim kitabdakı ah-nalələri bir daha “eşitməmək” üçün bu mövzudan uzaq olmaq qərarına gəlmişdim. Lakin bir tərəfdən oxucuların təkidli müraciətləri, digər tərəfdən də repressiyaya məruz qalmış şəxlərin ruhu məni rahat buraxmırdı. Onlar bu mövzunu davam etdirib sona çatdırmağı məndən “tələb” edirdilər...
Xalq Daxili İşlər Komissarlığının (XDİK) 779 saylı istintaq anketindən tanış oluruq ki, Cavad bəy Rza bəy oğlu Məlikyeqanov 1888-ci ilin yanvar ayında Şuşada anadan olub (Azərbaycan Dövlət Tarix Arxivində saxlanan 1886-cı ilin “Zahirdən görünən siyahıyaalınma” kitabında Cavad bəy Rza bəy oğlunun üç yaşı olduğu qeyd olunur. Bu tarixi sənədi əsas tutaraq Cavad bəyin 1883-cü ildə doğulduğu qənaətinə gəlirik –A.K.).
Türk, ali təhsilli, evli, texniki universiteti bitirmiş Məlikyeqanov Cavad bəy Rza bəy oğlu 1909-cu ildə “Müsavat”ın üzvü olub. Balaxanıda -– Şibayevin mədənində işləyib.
Həyat yoldaşı: – Məryəm 24 yaşında.
Qızı: Tamara – 7 yaşında məktəbli, Əzizə – 2 aylıq (7 yaşlı Tamara Cavad bəyin birinci, Əzizə isə həqiqətdə adı Azarə olan, ikinci nigahdandır––A.K.)
C.Məlikyeqanov 21 iyun 1923-cü il tarixdə 230 saylı orderlə növbəti dəfə həbs edilir və 40 gündən sonra yenidən azad edilir. Bu barədə №PR 1806 saylı arayışda oxuyuruq: “3700 saylı istintaq işi ilə əlaqədar Məlikyeqanov Cavad bəy Rza bəy oğlu haqqında istintaqla əlaqədar iş dayandırılsın və 29 iyul 1923-cü il tarixdən mühafizə üzərindən götürülsün”.
  Ağır, əzablı yollar keçmiş, Azərbaycanda müstəqilliyin qurulmasında xidmətləri olmuş Cavad bəy Məlikyeqanov vətənimiz “sapı özümüzdən olan baltalar”ın xəyanəti nəticəsində düşmən əlinə keçdikdən sonra, ona qarşı olan təqiblər durmadan davam edirdi. Bu illər ərzində heç bir maddi sübut göstərilmədən o, dəfələrlə həbs edilmişdi.
Qeyd edək ki, Cavad bəy ilk dəfə 1909-cu ildə inqilabi fəaliyyətinə görə Bakı general-qubernatoru R.Martınovun əmrilə həbs olunub. Həbsdən qayıtdıqdan sonra Cavad bəy doğma kəndinə gedb və Baxşəli bəy Məlik–Aslanovun qızı Rəna xanımla ailə həyatı qurub. Oğlu Ənvər, qızı Tamara dünyaya gəlib. Lakin tale Cavad bəydən bir müddət “üz çevirir”. Onun iki yaşlı oğlu Ənvər, sonra isə gənc həyat yoldaşı Rəna xanım vaxtsız dünyasını dəyişir. Bu ayrılığa dözə bilməyən Cavad bəy yeganə qızını anası Mina xanımın yanında qoyub, yenidən Bakıya qayıdır və burada miyonçu Şibayevin mədənlərində işləməyə başlayır. 1917-ci ildə M.Ə.Rəsulzadənin məsləhəti ilə “Müsavat” partiyasının üzvlüyünə qəbul edilir. Qeyd edək ki, sonralar C.Məlikyeqanov uzun müddət “Müsavat” partiyasının lideri M.Ə.Rəsulzadənin Azərbaycanda yaşayan ailəsinə kömək göstərib.
Bolşeviklər hakimiyyəti ələ keçirdikdən qısa müddət ərzində Cavad bəy yenidən həbs edilir, lakin ay yarım saxlandıqdan sonra ittiham sübuta yetirilmədiyindən onu azad etməyə məcbur olurlar. Növbəti dəfə Cavad bəy 19 sentyabr 1920-ci ildə komissar Nersesovun əmri ilə nəzarət altına alınır və bir neçə ay saxlandıqdan sonra 1921-ci ilin əvvəllərində həbsdən azad edilir. Dövlət çevrilişi ilə hakimiyyəti zəbt etmiş bolşeviklər tərəfindən C.Məlikyeqanov 6 dəfə həbs olunmuşdu. Bu müddət ərzində yalnız 1923-cü ildə Cavad bəyin adına 779 saylı istintaq anketi yazılıb: “Cavad bəy Rza bəy oğlu Məlikyeqanovun istintaq materiallarını nəzərdən keçirərkən məlum olur ki, o, Azərbaycan Fövqəladə Komissarlığı tərəfindən verilən orderə əsasən həbs edilib. Ona qarşı həbs qəti imkan tədbiri seçilməsinə “Müsavat” partiyasının üzvü və həmçinin, bir qrup qeyri-leqal təşkilatlarla əlbir olmaqda günahlandırılması səbəb olub”.
Hələ növbəti həbsdən öncə bir çox şəxslər kimi Cavad bəy Məlikyeqanovun da adı xüsusi göstərişlə məhbuslar tərəfindən məcburi olaraq hallandırılırdı. Onun əleyhinə sənədlər toplanılırdı. Həmçinin agenturanın 09.06.1923-cü il tarixli məlumatına görə bolşevik hökumətinin Cavad bəy Məlikyeqanovu günahlandırmaqda məqsədi onun keçmiş müsavatçı kimi 1919-cu ildə Lənkəranda general-qubernator olması idi.
1888-ci (1883 – A.K.) ildə Şuşa uyezdinin (qəzası-A.K.) Tuğ kəndində anadan olmuş Cavad bəy Məlikyeqanov həbs olunana qədər iqtisadiyyat fakültəsində oxumuş və Əmək Komissarlığında birja rəisinin müavini vəzifəsində işləmişdi.
Ailə tərkibində həyat yoldaşı Məryəm Bayraməlibəyova, iki qızı Tamara 7 yaş, Əzizə iki aylıq (Azarə olmalıdır –A.K.) uşaqdan ibarətdir. Sənəti çilingər, 1909-cu ildən “Müsavat”ın üzvü, həbs olunan zaman isə bitərəf olmuşdur.
C.Məlikyeqanov 1909-cu ildə, həmçinin 1920-1922-ci illərdə Azərbaycan Fövqəladə Komissarlığı tərəfindən həbs edilir. Onun yazılı izahatından məlum olur ki, 1920-ci ilin may ayından – Xüsusi İdarə tərəfindən “Müsavat” partiyasının keçmiş üzvü kimi saxlanılsa da, işində cinayət tətkibi olmadığından həbsdən azad edilir. Protokollarda da heç bir şahid ifadələrinə rast gəlinmir.
Azərbaycan Fövqəladə Komissarlığının əməkdaşlarından Şahverdiyanın, Qamayakın imzaları ilə tərtib edilən izahat 10.07.1923-cü il tarixli qovluğun 12-ci səhifəsinin aşağı hissəsinə tikilir.
Xatırladaq ki, Mir Cəfər Bağırov 1923-cü ildə Azərbaycan Fövqəladə komissarı olanda Cavad bəy Məlikyeqanovu təqib etmişdi.
C.Məlikyeqanova qarşı bu qədər uzun müddətli təqiblər, əsassız həbslər olmasına baxmayaraq, o, bir çox məsul vəzifələrdə çalışmışdı. Çünki yeni qurulmuş dövlətin nümayəndələrinin Cavad bəy kimi kadrlara ehtiyacı olduğundan bir müddət onlardan “istifadə” etdilər. O, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti (AXC) dövründə Lənkəranda idarə rəisi, general-qubernator, Sovet hakimiyyəti illərində tikinti trestində, əmək birjasında işləmişdi. Respublika Əmək Xalq Komissarlığında qaçqınlar şöbəsinin, neft məhsulları satışı idarəsinin rəisi və digər dövlət idarələrində məsul vəzifələrdə çalışmışdı. Çox təəssüf ki, ona özünün bilik və bacarığını lazımi qədər istifadə etməyə imkan verilməmiş və o hər addımda təqiblərlə üzləşmişdir.
Bu azmış kimi M.C.Bağırov 1933-cü ildə Respublikanın rəhbəri təyin olunandan sonra – 1937-ci ildə Cavad bəyin həyat yoldaşı Məryəm xanımı həbs etdirmiş, qardaşı Bəhram bəy Məlikyeqanov da onun “fəaliyyətinin” qurbanı olmuşdur.
Respublikanın rəhbəri M.C.Bağırov tərəfindən belə amansız təqiblərə məruz qalmasında Məlikyeqanovlar hansı suçun sahibi idilər?
Sovet dövləti və partiya xadimi, Baş Təhlükəsizlik komissarı, Sovet İttifaqı marşalı, nəhayət SSRİ-də repressiyalara başçılıq edənlərdən biri olmuş Lavrenti Beriya 1919-cu ildə daşnak Anastas Mikoyanın tapşırığı ilə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Dövlət Müdafiə komitəsində əks-inqilabçılara qarşı kəşfiyyat aparıb. Bu barədə öz xatirələrində yazır ki, o doğrudan da partiyanın tapşırığı ilə “Müsavat”a qarşı əks-kəşfiyyatda olub.
1921-ci ilin aprel ayında isə L.Beriya Azərbaycan SSR-də Xalq Komissarlar Sovetinin nəzdində olan Fövqəladə Komissiyasına müavin təyin edilir. M.C.Bağırov isə artıq Fövqəladə Komissiyanın sədri vəzifəsində çalışırdı. 1937-ci ilin avqust ayının 5-də SSRİ XDİK-in qərarı hazırlanır. Həmin qərara 3 nəfər – Yejov, Mikoyan, Stalin qol çəkirlər. Qərarda yazılıb ki, müsavatçılar, ittihadçılar, sosialist-demokratlar, hümmətçilər, güllələnməlidir. O dövrdə “vətən xainləri”ni, “əks-inqilabçılar”ı, “xariclə əlaqələri olanlar”ı tapıb üzə çıxartmaq bir çox müttəfiq respublikaların rəhbərləri üçün adi hal almışdı. Həmin partiyaların üzvləri ya güllələnir, ya Rusiyanın insan ayağı dəyməyən şaxtalı çöllərinə sürgünə göndərilir, ən yaxşı halda isə vətəndən didərgin salınırdı.
Həmin qərarı rəhbər tutaraq M.C.Bağırov nəinki rəqiblərini, hətta onu yaxından tanıyan, hər hansı bir sirrini bilən dostlarını belə sevməz, imkan düşdükcə onlarla haqq-hesab çəkərdi.
C.Məlikyeqanov hələ Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə Lənkəranda işləyərkən Azərbaycanın ilk folklorşünas alimi, maarifpərvər Teymur bəy Bayraməlibəyovla tanış olur. O, 1918-ci ildə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin xarici işlər naziri təyin olunması ilə əlaqədar ailəsi ilə Bakıya köçür. Cavad Məlikyeqanov 1923-cü ildə müqəddəs “Nina” məktəbini qızıl medalla bitirmiş, sonralar bir çox məsul vəzifələrdə çalışmış, Teymur bəyin qızı Məryəm xanımla ailə həyatı qurmuşdu.Onun əvvəlki izdivacdan 1916-cı ildə doğulmuş Tamara, ikinci dəfə həyat qurduğu Məryəm xanımdan 1923-cü ildə Əzizə, 1929-cu ildə isə Asiman adlı iki qızı olmuşdu. Xoşbəxt günlər bu ailə üçün çox sürmür. Cavad bəy həbs ediləndən sonra nəinki həyat yoldaşı Məryəm xanım, hətta bütün ailə üzvləri təqiblərlə üzləşirlər.
Azərbaycan SSR Dövlət Siyasi İdarəsinin təhlükəsizlik üzrə əməkdaşı A.Quliyev tərəfindən təqdim olunan 10 iyun 1930-cu il tarixli qərarda bildirilir ki, Cavad bəy Rza bəy oğlu Məlikyeqanov vaxtilə qeyri-leqal antisovet qrup ilə sıx əlaqə yaratmış, həmin təşkilatla birgə fəaliyyətdə olmuşdu. Ona görə də o, Azərbaycan SSR Cinayət Məcəllisinin müxtəlif maddələri ilə təqsirli bilinmişdi.
“Sovet dövlətinə qarşı fəaliyyət göstərən bir qrupla və əks-inqilabi təşkilatla bilavasitə əlaqədə olduğuna görə Cavad bəy Rza bəy oğlu Məlikyeqanov Azərbaycan SSR Cinayət Məcəlləsinin 66, 72-ci maddələri ilə təqsirli bilinsin və Azərbaycan SSR Dövlət Siyasi İdarəsinin nəzərinə çatdırılsın”.
Əməliyatçı: Quliyev
şöbə rəisi: Borşev
Az. DSİ-nin rəisi: Nevernov
Artıq 11 fevral 1930-cu ildə Azərbaycan SSR Dövlət Siyasi İdarəsi tərəfindən Cavad bəy Məlikyeqanovun evində axtarış aparılması və onun həbs edilməsi üçün 129 saylı order yazılır. Bundan sonra təhlükəsizlik üzrə müstəntiq A.Quliyevin aşağıdakı təqdimatı XDİK-in rəhbərliyinə ünvanlanır: “Mən, A.Quliyev əməliyyatçı kimi Cavad bəy Məlikyeqanov haqqında kifayət qədər materiallar toplamış, dindirilərkən hazırki quruluşa qarşı təşkilatlanaraq antisovet fəaliyyət apardığını müəyyən etmiş və nəticədə onu Azərbaycan SSR c/m-nin 73-cü maddəsi ilə təqsirli bilirəm”.
Daha sonra həmin ildə XDİK tərəfindən C.Məlikyeqanovun adına tərtib olunmuş 407 saylı anketdə oxuyuruq:
Məlikyeqanov Cavad bəy Rzabəyoviç 1888-ci ildə (1883 – A.K.) Şuşada anadan olmuşdu. Ali təhsillidir, texniki universiteti bitirmişdir. Azərbaycan SSR vətəndaşı, türk, bəy nəslindən, yaşı 42-dir (47 yaş – A.K.)
Həyat yoldaşı: – Məryambəyim 30 yaşında, müəllimə (1898-ci ildə anadan olub – A.K.)
qızı – Tamara 14 yaş, məktəbli
qızı – Əzizə (Azarə –– A.K.) 7 yaş, məktəbli
iş yeri – Balaxanıda, Şibayev mədənində.
C.Məlikyeqanov 1917-1920-ci illərdə parlamentə seçilib, 1920-1927-ci illərdə Əmək Komissarlığında, 1927-ci ildə həbs olunana qədər Bakı İcra Komissarlığı idarəsində rəis müavini işləyib. 08.02.1930-cu il tarixdə Bakıda Azərbaycan Dövlət Siyasi İdarəsi tərəfindən həbs edilsə də, lakin onun həbs olunma tarixi nədənsə 14 fevral 1930-cu il kimi göstərilib.
Sənədlərlə tanış olanda biz daha bir qanunsuzluqla üzləşməli olduq. Bu da Cavad bəyin hansı partiyanın üzvü olmasına münasibət idi.
Azərbaycan Siyasi Idarəsinin müstəntiqi Quliyevin 06.04.1930-cu ildə Cavad bəylə apardığı dindirilmə protokolunu nəzərdən keçiririk: “Məlikyeqanov Cavad bəy Rza bəy oğlu 1888-ci (1883 –A.K.) ildə Şuşa rayonunun Tuğ kəndində (Azərbaycan SSR Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətində) anadan olub. Türk, azərbaycanlı, yaşadığı ünvan: Bakı, Köhnə poçt küçəsi (Ostrovski, sonra isə S.Tağızadə –– A. K.) 80. İşlədiyi yer BAKTOP-da (Bakı sənaye texnikumu) idarə rəisi, təhsili ali-orta, evlidir, mənsubiyyəti qulluqçu.
1914-cü ilə qədər Balaxanıda fəhlə, 1914-cü ildən Oktyabr inqilabına qədər neft istismarı üzrə böyük “prikazçik” işləmişdi. Vətəndaş müharibəsi illərində Bakı Soveti İdarə Heyətinin, Bakı şəhər “Müsavat” partiyasının üzvü, Lənkəran uyezdində (qəza) xüsusi göstərişlə idarə rəisi, bir müddət sonra isə general-qubernator vəzifəsinə təyin edilib”.
Daha sonra isə 1930-cu ildə – sonuncu dəfə həbs edilən Cavad bəy Məlikyeqanovun ittihamnaməsi aşağıdakı şəkildə tərtib edilir:
“1882-ci ildə (1883 –– A.K.) Azərbaycan SSR, Şuşa şəhərində anadan olmuş, türk. 1002 saylı istintaq işi ilə təqsirli bilinən Məlikyeqanov Cavad bəy Rza bəy oğlu, qulluqçu, təhsili ali-orta, 1912-ci ildən (1917 – A.K.) keçmiş “Müsavat” partiyası parlamentinin, Zaqafqaziya seyminin müsəlman fraksiyasının üzvüdir. Xüsusi olaraq Müsavat hökuməti tərəfindən Lənkəran uyezdində (qəza) qeyri-leqal fəaliyyətinə və Sovet dövlətinə qarşı antisovet təşkilatlara kömək göstərməklə yanaşı, bir çox cinayətə yol verdiyinə görə, Azərbaycan SSR Cinayət Məcəlləsinin 72 və 66-cı maddələri ilə təqsirli bilinərək 08.02.1930-cu ildə həbs olunur”.
“Mən, Azərbaycan SSR Dövlət Siyasi İdarəsinin Şərq şöbəsinin səlahiyyətçisi A.Quliyev Məlikyeqanov Cavad bəy Rza bəy oğlunun 1002 saylı istintaq işi ilə tanış olub, bu qənaətə gəldim”.
A.Quliyev belə qənaətə gəlir ki, C.Məlikyeqanov haqqında ciddi tədbir görülməlidir. Bu iddiaya görə də Azərbaycan SSR üzrə “antisovet ünsürlərin aradan qaldırılması məqsədilə” fevral ayında Azərbaycan DSİ-nin (Dövlət Siyasi İdarəsi) materialları əsasında C.Məlikyeqanov həbs edilir. Azərbaycan DSİ-nin materiallarından “məlum olur” ki, C.Məlikyeqanov uzun müddət müsavatçılarla əlaqədə olmuş, bu qanunsuz təşkilatın işində əsas rol oynamışdır. O, Müsavatın məsləhətçisi kimi bir çoxlarını bu qanunsuz təşkilatın təsiri altında saxlamaq istəyib. Məlum olub ki, C.Məlikyeqanov 1920-ci ilə qədər “Müsavat” partiyasının qurucularından biri kimi tanınmış, qabaqcıl və öndə gedən partiya işçisi olmuşdur. O, “Müsavat” partiyasının aktiv fəaliyyəti dövründə Azərbaycanda sovetləşmədən sonra bir neçə dəfə həbs edilmişdi.
C.Məlikyeqanov “Müsavat”ın “Münsif” təşkilatının işi ilə əlaqədar təqsirli bilinərək istintaqa cəlb edilir. O bu partiyanın köhnə bir üzvü kimi bir çox müsavatçılarla vaxtaşırı əlaqədə saxlamışdı.
İstintaqda Müsavatın “Münsif” təşkilatının üzvlərindən Rzayev dindirilərkən qeyd edir ki, onların ən fəal üzvlərindən biri olan Böyükağa Axundov Məlikyeqanovla yaxın əlaqədə olduğu üçün həmin təşkilatın rəhbərləri haqqında məlumata malik idi. Təşkilatın hal-hazırki rəhbər işçiləri Böyükağa Axundovun vaxtaşarı yanına gedər, BAKTOP-da xidmət edən, həmin idarənin rəis müavini Məlikyeqanov da “Münsif”lə əlaqədə olurdu. Rzayev “Münsif” təşkilatının işi ilə bağlı günahlandırılan Böyükağa Axundovun Məlikyeqanovla əlaqədə olduğunu gizlətmir. Eyni zamanda Cavad Məlikyeqanovun “Münsif” təşkilatının üzvü olduğunu da etiraf edir.
Arxivdə saxlanılan başqa bir sənəddə göstərilir ki, C.Məlikyeqanovun “Müsavat” təçkilatının nəinki Azərbaycanın daxilində, hətta xaricdəki fəaliyyəti, orada olan mühacirlərin müxtəlif sənədlərlə təmin olunmasında fəal iştirakı agenturaya məlum idi. Sənədlərdən həmçinin məlumdur ki, o, müsavatçı mühacirləri şəxsən tanıyırdı, onun xaricdə nəşr olanan ədəbiyyatlarından xəbəri var idi və onların yayılmasında xüsusi təşəbbüs göstərirdi.
Bundan əlavə istintaqın və agenturanın əlində olan məlumata görə, QPU – DSİ (Dövlət Siyasi İdarəsi) müəyyən edib ki, əks-inqilabi təşkilatda günahkar bilinən C.Məlikyeqanov və inqilabi xarakterli təşkilatın rəhbəri Kudayev öz xidməti vəzifələrindən istifadə edərək onlara hər cür köməkliklər göstərmiş və həmçinin Kabardin əks-inqilabi təşkilatın fəaliyyətindən də xəbərdar olmuşlar.
İstintaq materiallarından bir daha aydın olur ki, Kudayevin BAKTOP-da ağac emalı vəzifəsində işləməsinə zəmanəti məhz C.Məlikyeqanov vermişdi. C.Məlikyeqanov iki dəfə Kudayevlə birlikdə Şimali Qafqazdan 7-8 km aralı Murtuzo inqilabi hərəkat rayonuna səfər etmiş və kənddə qardaşının evində qalmış və kabardinlərlə görüşüb söhbət aparmışdı.
Yuxarıda göstərilənlərdən bir daha aydın olur ki, C.Məlikyeqanovun etdiyi əməllər öz-özlüyündə cinayətini təsdiq edir.
Dövlət Siyasi İdarəsinin şərq şöbəsinin səlahiyyətçisinin bu nəticəyə gəlməsinin nəticəsi idi ki, C.Məlikyeqanov 10 iyul 1930-cu il tarixli istintaqında fikrini aşağı-dakı şəkildə bildirməli olur:
“Mən özümün siyasi görüşlərimdən sonra əminliklə prinsip və baxışlarımı aşağıdakı şəkildə bölüşürəm:
1. ÜİK(b)Partiyasının XII qurultayında həyata keçməyən milli məsələlərə aid suallara Azərbaycan idarələrində türkçülük 72 faiz.
2. Kənd təsərrüfatında kollektivləşmədə metod və sürətə qarşıyam.
3. Müəyyən müddətə qədər xırda mülkiyyətçiliyin saxlanılmasına tərəfdaram.
4. Azərbaycan türk millətlərinin köçürülməsi. Azərbaycan türk kəndlilərinin RSFSR-in başqa vilayətlərinə köçürülməsinin əleyhinəyəm”.
Uzun, cansıxıcı dindirilmələr, işgəncələrdən sonra C.Məlikyeqanovun işində cinayət tərkibinin kifayət qədər sübut olmadığı müəyyənləşmiş və onun 1002 saylı istintaq işi dayandırılmış, Azərbaycan Dövlət Siyasi İdarəsinin əməkdaşlarının birgə iclasında qərara alınmışdı:
Arayış: Müqəssir Az.DSİ-nin həbs evində saxlanılır. Maddi sübut olmadığı üçün 17.07.1930-cu il tarixdə işə xüsusi iclasda baxılsın.
Sual olunur əgər C.Məlikyeqanovun təqsiri barəsində kifayət qədər maddi sübut yoxsa, nə səbəbdən arayışa o, “müqəssir” kimi daxil edilir. C.Məlikyeqanovun işində təqsirini sübut edəcək dəlil yoxsa, onu həbsdən azad etmək əvəzinə, nə səbəbdən “müqəssir”in işi yenidən xüsusi iclasa göndərilir.
Yenidən işi xüsusi idarəyə göndərməkdə məqsəd etdikləri “səhvlərə” bəraət qazandırmaqla yanaşı, bolşeviklərin ziyalılara qarşı “Səlib yürüşü”nü gücləndirmək idi. Məhz bunun nəticəsi idi ki, istintaq işində heç bir maddi sübutun olmamasına baxmayaraq beş il müddətinə azadlıqdan məhrum edilən C.Məlikyeqanovun haqqındakı 23 oktyabr 1930-cu il tarixli qərara iki ay yarımdan sonra –Dövlət Siyasi İdarəsi “humanistlik” göstərərək, 8 yanvar 1931-ci ildə kollegiyanın qərarı ilə işə yenidən baxmış və 10 il müddətinə azadlıqdan məhrum edərək Kareliyanın Keme şəhərinə sürgün etmişdir.
Bundan sonra da Cavad bəyin ailəsinə qarşı hücumlar səngimək bilmir. İlk növbədə həyat yoldaşı Məryəm xanıma qarşı haqsızlıqlar davam edir. O, 1931-ci ildə universitetin hüquq fakültəsini müvəffəqiyyətlə bitirib işləməsinə baxmayaraq, ona qarşı təqiblər üzündən işlədiyi idarədən çıxıb, yenidən müəllimlik peşəsinə qayıtmalı olmuşdu.
Məryəm xanım ona və ailəsinə qarşı törədilən bu haqsızlığa dözməyərək 1937-ci ildə Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin sədri M.İ.Kalininə məktub yazmalı olur. Təhlühəsizlik Xidmətinin sənədlərində qeyd edilir ki, Məktuba müsbət cavab gözləmək ümidi ilə yaşayan Məryəm xanım 14 noyabr 1937-ci il tarixdə Azərbaycan Dövlət Siyasi İdarəsi tərəfindən evində axtarış aparılması və həbs edilməsi üçün yazılmış 2677 saylı orderlə, Bayıl həbsxanasına salınır.
Məqalədə müəllif Məryəm xanımın həbs müddətini 15 oktyabr qeyd edir.Sonralar Məryəm xanımın 3 qızı taleyin çətinliklərinə baxmayaraq ali təhsil almış və müxtəlif peşələrə sahib olmuşdular.
Məhbusun anketindən:
“Bayraməlibəyova, o həmçinin Məlikyeqanova Məryəm Teymur bəy qızı 22 dekabr 1892-ci (1898-ci ildə – A.K.) ildə Azərbaycan SSR Lənkəran şəhərində anadan olmuşdu.
Yaşadığı ünvan Bakı şəhəri, Poçt küçəsi ev 68 (Ostrovski, S.Tağızadə ––A.K.). Qulluqçu ailəsindəndir. 18 nömrəli məktəbdə müəllim işləyir. Atası Teymur bəy Bayaməlibəyov xalq müəllimi olub.
Məryəm Məlikyeqanova 1922-ci ildə Azərbaycan Dövlət Siyasi İdarəsi tərəfindən 1 aylıq istintaqda saxlanılıb. 14 noyabr 1937-ci ildə Azərbaycan SSR XDİK tərəfindən həbs edilib”.
Az.XDİK idarəsinin III şöbə, VII bölmənin rəisi, baş təhlükəsizlik leytenantı Markaryanın xidməti qeydlərində bildirilir ki, vətəndaş Bayraməlibəyovadan həmçinin Məlikyeqanova Məryəm xanımdan 5X7=35 rub. həcmində 7 qızıl yarım imperial götürülüb.
7 dekabr 1937-ci il tarixli ittihamnamədən:
“Bakı istintaq qrupunun əməkdaşı Patkin tərəfindən tərtib edilmiş, Markaryan tərəfindən təsdiq edilmiş Bayraməlibəyova – Məlikyeqanova Məryəm xanım Teymur qızının 86, 92 saylı işi ilə əlaqədar bildirilir ki, o, 1922-ci ildə “Müsavat” partiyasında gizli fəaliyyətinə görə təhlükəsizlik idarəsi tərəfindən (Fövqəladə Komissarlıq) həbs edilmişdir. O, “Müsavat” partiyasının fəal üzvü kimi həbs edilənə qədər bu təşkilatda çalışmışdır.
Bayraməlibəyova Məryəm xanım “Müsavat” partiyasının ən köhnə üzvü kimi həbs edilənə qədər əks-inqilabi fəaliyyəti aşağıdakılardır:
1919-cu ildə Lənkəranda yerli qadınları “Müsavat” təşkilatına cəlb edirdi. 1921-ci ildə onun təşəbbüsü ilə Masallı və Lənkəran rayonlarında gizli olaraq əks-inqilabi “Müsavat” təşkilatı yaranmış, lakin 1927-ci ildə ləğv edilmişdir. Həbs olunana qədər böhtan dolu fikirlərlə sistemli şəkildə Sovet hökumətinə qarşı çıxış edirdi. 15 noyabr 1937-ci ildən Bakı Bayıl həbsxanasında saxlanılır”.
Sonradan Məryəm xanım Məlikyeqanova Arxangelskiyə sürgün edilir. Burada iki gözü tutulur. Bir müddət Moskvada məhbusların xəstəxanasında müalicə olunur. Sonra Qazaxstana yollayırlar. 1948-ci ildə 10 illik həbs cəzasını çəkəndən sonra Bakıya qayıdır. Lakin iki gözündən kor olmasına baxmayaraq, Bakıda Lenin prospektində (indiki Azadlıq) ata evində yaşamağa qoymurlar və o, Gəncədə məskunlaşmağa məcbur olur.
Məryəm xanımın qızı Taliyə xanım Tibb institutunu bitirdikdən sonra təyinatı o zaman bağlı şəhər sayılan Daşkəsənə verilir. Orda Fərrux adlı bir mühəndislə tanış olur və onunla ailə həyatı qurur. Lipetskinin Voronej vilayətinə işləməyə gedən Fərrux müəllim Məryəm xanımı özləri ilə aparmağı Taliyə xanıma məsləhət bilir.
1956-cı ildə Azərbaycan SSR Ali Məhkəməsi üzrə məhkəmə kollegiyasından İmanov, Quliyev, Musayev və prokuror Hacıyevin imzası ilə Məryəm xanım Bayraməlibəyovaya – Məlukyeqanovaya, həmin ildə də həyat yoldaşı Cavad bəy Rza oğlu Məlikyeqanova Kareliya MSSR Ali Məhkəməsi tərəfindən bəraət verilir.
Məryəm xanım bəraət alandan sonra Bakıya gəlir və ömrünün sonuna qədər övladlarının yanında yaşayır və 1987–ci ildə 89 yaşında dünyasını dəyişir.
Sonda bir məqamı da qeyd etmək istərdim. Cavad bəyin kiçik qızı Asiman xanım atası haqqında məlumat almaq üçün Azərbaycan SSR prokuroruna müraciət edir. Respublika prokurorunun müavini İ.İsmayılov tərəfindən imzalanmış cavab məktubunda məhkəmənin Cavad bəyə qarşı ölüm hökmü çıxarıldığını və ona 09.12.1937-ci ildə “güllələnmə” verildiyini bildirilmiş, həmçinin Cavad bəy Məlikyeqanovun dəfn olunduğu yerin “Ayı dağı”(Medvejnıy Qora) olduğu da iddia edilmişdir.

Aslan Qasımlı (Aslan Kənan)
Dövlət Tarix Arxivinin direktoru

ŞƏXSİYYƏTLƏR

afgan73 — Wed, 09 Feb 2022 22:50:05 GMT

Fyodor Dostoyevski

Dostoyevski, Mixail və Maria Dostoyevskinin oğlu olaraq 11 noyabr 1821 tarixində Moskvada doğuldu. Altı uşaqlı ailənin ikinci uşağı idi. Atası Mixail, hərbi cərrahlıqdan təqaüdə çıxdıqdan sonra Mariinsky Xəstəxanasında yoxsullara xidmət etməyə başladı. Xəstəxana, Moskvanın ən pis yerlərindən birində yerləşirdi. Dostoyevski də bu xəstəxana da doğuldu. Dostoyevskinin anası Maria isə bir tacir qızı idi.

Mixail Andreyeviç Dostoyevski olduqca sərt bir adam idi. Ən böyük məşğuliyyəti içki idi və ailəsini möhkəm bir intizam altında idarə edirdi. Böyük qız olduqları halda qızlarının tək başlarına küçəyə çıxmasına icazə verməzdi. Dörd oğuluna isə bir başçavuş kimi davranırdı. Çox tez əsəbiləşər, uşaqları isə qaçacaq yer axtarardılar. Mixailin başqa bir xüsusiyyəti də xəsisliyi idi. Vəziyyətinin yaxşı olmasına baxmayaraq, uşaqları 16-17 yaşına gələnə qədər onlara cibxərcliyi belə verməmişdi. Anası Maria Dostoyevski və uşaqlar, yaz aylarını Tulada keçirirdilər. Burada Fyodor atasına xidmət edən kəndlilərlə tanış oldu və onlara bağlandı. Bu təcrübə, uşağın gələcəkdəki həyatı üzərində çox dərin təsir yaradacaqdı.

Dostoyevski, uşaqlığını çox vaxt sərxoş bir ata və xəstə bir ana arasında keçirdi. Atasının işlədiyi xəstəxanadan olan xəstələr ilə vaxt keçirməyi və onların hekayələrini dinləməyi çox sevən Dostoyevski, ilk təhsilini Moskvada aldı. Anası vərəm xəstəliyi ucbatından öldüyü zaman, sərt intizamıyla tanınan Peterburq Mühəndis Məktəbinə göndərildi. Yoldaşlarının, əsəbi və həddindən artıq həssas bir quruluşa sahib olduğu üçün "Alovlu Fedya" ləqəbini verdikləri Dostoyevski, Peterburqda zamanını kitab oxuyaraq, düşüncələrə dalaraq, ya da qardaşı Mixail ilə söhbətləşərək keçirdi.

Atasının 1839-dakı ani ölümünü burada öyrəndi. Arvadının ölümündən sonra özünü tamamilə içkiyə yönəldən Mixail Dostoyevski isə artıq çalışa bilməz hala gəldi və torpağına çəkildi. Burada kəndlilərə və kölələrinə o qədər pis davrandı ki, ən sonunda özünü öldürmələrinə gətirib çıxardı. Atasının ölümünü Peterburqda xəbər alan Dostoyevski, onun ölümünü istədiyi düşüncəsi səbəbiylə depressiyaya girdi. Xəstəliyinin ilkini həyatının bu mərhələsində keçirməyə başladı. Peterburq Mühəndis Məktəbindəki təhsilini müvəffəqiyyətlə bitirərək, kiçik leytenant rütbəsiylə Peterburqdakı İstehkam Müdirliyində vəzifəyə verildi.

Özü üçün heç bir mənası olmayan bir həyata başlamışdı. Bohem ətraflara dadandı, maaşına və torpaqdakı payından götürdüyü illik 5.000 rublluq gəlirə qarşılıq davamlı çətinlik içində idi. Bilyarda maraq salmışdı və həmişə uduzurdu. Həyatı boyunca avara həyatı səbəbiylə, son illərində kitablarından təmin etdiyi gəlirin xaricində həmişə yoxsulluq içində yaşadı.

Bu qəribə davranışlarına qarşılıq, həyatını başdan başa dəyişdirəcək hadisə yaxınlaşırdı. Ədəbiyyatla maraqlanmağa başlamışdı və işə Balzakın Eugenie Grandetsini ruscaya çevirməklə başladı. Ordudakı həyatdan da artıq sıxılmışdı. Böyük qardaşına 1843-cü ildə yazdığı məktubda, "Əsgərliyə kartofa nifrət etdiyim qədər nifrət edirəm" deyə yazmışdı. Ertəsi il də daha çox dözə bilməyərək istefa verdi. Qərarını qardaşına məktubla xəbər verərkən belə deyirdi:

"Heç peşman deyiləm. Bir ümidim var. Romanımı bitirmək üzrəyəm. Orijinal bir əsər olacaq".

Ordudan ayrıldıqdan sonra roman yazmağa başladı. Dostoyevskinin ilk kitabı olan Bədbəxt insanlar ilk olaraq 1846-cı ildə nümayiş olundu.

Dostoyevski, romanını "Oteşestvenya Zapiski" adlı məşhur bir ədəbiyyat jurnalında yayınlatmayı ümid etmişdi; lakin aradan bir il keçdiyi halda jurnal, romanında əhəmiyyətli dəyişikliklər etmədikcə, əsərini nəşr etməyi rədd etməyə davam edirdi. O da istənən dəyişiklikləri etmək yerinə, əsərini öz nəşr etməyi qərarlaşdırdı və qazanacağı pulla borclarını bağlaya biləcəyi ümidiylə 1846-cı ildə Bədbəxt insanlar'ı nəşr etdi. Kitabı oxuduqdan sonra zamanın usta tənqidçilərindən biri, ona bu məktubu göndərdi: "Siz problemin ruhunun ən dərinlərinə getmiş və bir neçə xəttdə böyük bir gerçəyi ortaya qoymusunuz. Sizdən xahiş edirəm, qabiliyyətinizi qiymətləndirin və ona qarşı həmişə dürüst olun. Beləcə böyük bir yazar ola bilərsiniz." Dostoyevski, cəmiyyətini mərhəmətsiz qaydalarında yaşlı bir adamın yetim bir qıza bəslədiyi sevgini iç dünyasındakı dərin qarşıdurmalarla işlədi. Xalqın rəğbətiylə qarşılanan bu kitab, tənqidçilərdən də təriflər gördü. Məşhur tənqidçi Belinski, romanı oxuduqdan sonra Dostoyevskiyə gələcəkdə böyük bir yazar olacağına dair tərif dolu sözlər söylədi. Şair Nikolay Neksarov, Dostoyevski haqqında "Yeni bir Qoqol doğuldu" deyə danışdı.
Dostoyevski bir gün içində şöhrətinin zirvəyə çatdığını gördü. Böyük qardaşına, "Hər şey sanki bir möcüzə kimi oldu," deyirdi. Lakin şöhrətə qovuşduqdan sonra yaxşıca həyasızlaşaraq özünə heyran olan insanlara sərt şəkildə davranan Dostoyevskinin bu hərəkəti, kasıb təbəqədən gəldiyi üçün lağ edilməsinə və gözdən düşməsinə səbəb oldu. Bədbəxt insanlar'ın sürətli gələn müvəffəqiyyətindən sonra durğun və müvəffəqiyyətsiz bir dövr keçirdi. Təcavüzkar hərəkətləri üzündən tənha qalan yazarın borcları başına dərd oldu. Bu səbəbdən də yazmağa kafi zamanı ayıra bilməz olmuşdu. İlk müvəffəqiyyətini təkrar tuta bilməyəcəkmiş kimi görünürdü. Ədəbiyyat dünyasının özünə qarşı yuxarıdan aşağı baxan tutumu isə artaraq davam etməkdə idi.

1846-cı ildə Oxşar əsəri nümayiş olundu. Yazıçı bu romanda, özünü ortadan qaldırmağa çalışan bənzəriylə davamlı qarşıdurma halında olan bir məmurun hekayəsini izah etdi. Bu romanda ələ aldığı cüt şəxsiyyət temasını daha sonra bəzi romanlarında istifadə etsə də roman, Belinski daxil heç bir tənqidçi tərəfindən bəyənilmədi. Tənqidçilər romanı sıxıcı adlandırdı. 1847-ci ildə isə Ev sahibəsi adlı əsəri nümayiş olundu. Dostoyevski bu əsəri ilə də gözlədiyi təriflərin əksinə tənqidlərlə qarşılaşdı. Dostoyevski, ruhi çöküntüyə düşdü və kədərdən xəstə oldu. Ancaq yazıçılığı buraxmayan Dostoyevski, 1848 ilində Bəyaz gecələr və Bir kövrək ürəkli adlı kitabları yayımlattı. Bir kövrək ürəkli, yazıçıya etibarını yenidən qazandırsa da gözlədiyi müvəffəqiyyəti əldə edə bilməyən Dostoyevski ümidini itirdi. Yazıçılıqdan ümidini üzən Dostoyevski, siyasətlə maraqlanmağa başladı və gənc liberalların (Tetrashevski) qrupuna girdi.

23 aprel 1849-cu ildə Çarlıq polisi tərəfindən yatağında həbs olunan Dostoyevski, qrupun digər iyirmi üzvüylə birlikdə 22 dekabrda gülləyə düzülmək üzrə Semyonevski sahəsinə aparıldı.

Güllələnəcəyi zaman ölüm cəzasının həbs cəzasına çevrilməsiylə OMSK-aya göndərildi.

1861-ci ildə nəşr olunan Ölülər evindən qeydlər'də izah etmişdir. Sürgündə keçirdiyi dörd ildən sonra 1854-cü ildə kürək cəzasından xilas olaraq ər rütbəsi ilə hərbi xidmətə təyin olundu. Semipalatinskdə zəruri iqamətə məhkum edildi. Burada olan Alayın Yeddinci Xətt Batalyonunda beş il vəzifə yerinə yetirdi. Zabitliyə qədər yüksəldi. 1857-ci ilin fevral ayında, vərəmli və dul Maria Dmitrievna Isayeva ilə, zabit ərinin ölümündən sonra evləndi.

1859-da ordudan tərxis edilərək Moskva xaricində kiçik bir yerdə qalmağa məcbur edilən Dostoyevski, azadlığına qovuşduqdan sonra Peterburqa döndü. Qardaşı Mixail və yoldaşı N.N.Strahov ilə birlikdə Vremya (Zaman) və sonra da Epoha (Dövr) adlı jurnalları hazırladı. Bu jurnallarda Slavçı düşüncəni müdafiə etdiyini ifadə edən yazılar yazdı. Alçaldılmış və təhqir olunmuşlar və Ölülər evindən qeydlər ilə yenidən tanındı.

Arvadı vərəmə tutulmuş, Sibirdəki Tver şəhərinə dönmüşdü. Dostoyevski bundan faydalanıb ilk dəfə xaricə çıxdı; 1862-ci ildə Paris, London və Cenevrəni ziyarət etdi. 1863-ci ildə Romaya keçdi. Ardından Almaniya və Danimarkanı gəzdi.

Arvadının və uşağının xərclərini qarşılaya bilmək üçün, ədəbiyyatdan qazandıqlarını artırmaq həvəsiylə qumara başladı. Rulet oynayırdı. Şansı yaxşı olan yazıçı bir gecədə 10.000 frank qazandı və ertəsi gecə 3000 frank daha əlavə etdi. Amma bir gecə sonra 5.000 xaricində qazandıqlarının hamısını itirdi. 1864-ci ildə arvadını, böyük qardaşı Mixaili, dostu və həmkarı Apollon Grigoriyevi itirdi.

1862 və 1863 illəri arasında Avropaya birlikdə getdiyi yoldaşı Pauline Suslovla evlənərək, ilk bədbəxt evliliyini unutmağa çalışdı. Ancaq Pauline, verdiyi sözdən daşındı. Bu sırada Dostoyevski Cinayət və cəza üzərində çox möhkəm bir şəkildə işləyirdi və fikrini dağıtmamaq üçün Wiesbadenə getmişdi. Pauline də bunu bəhanə edib aralarındakı əlaqəni kəsdi. Dostoyevskinin Wiesbadendə olduğu vaxt Gizlindən qeydlər nəşr olundu. Yeni bir dahilik ortaya çıxırdı və bu tənqidçilərin ciddi şəkildə maraqlarını cəlb etməyə başlamışdı. Bu zaman böyük qardaşı Mixailin arxasında buraxdığı borcları da boynuna götürən Dostoyevski, yenə maliyyə problemləri yaşayirdı.

Cinayət və cəza 1866-cı ildə hissələr halında nəşr olundu. Bu səbəblə borclarından xilas ola bilər, maddi istiqamətdən bolluğa qovuşa bilərdi, lakin bunun yerinə daha da pis vəziyyətə düşdü. Kitabı müxtəlif reaksiyalarla qarşılaşdı. Dövrünün çox irəlisində yazan yazıçı heç cür tam olaraq başa düşülmürdü. Dostoyevski əsərini ilk dəfə yazarkən qardaşı Mixailə göndərdiyi bir məktubda kitab haqqında

"Mövzusu həqiqətən çox gözəldir. Qəhrəmana gəlincə, bu günə qədər heç sınanmamış bir adamdır. Amma bu günün Rusiyasına baxacaq olsaq, belə bir adam qarşımıza tez-tez çıxmaqdadır. Xalqın başındakı yeni fikirləri anlayaraq bu nəticəyə gəldim. Elə hiss edirəm ki, yeni fikirlər və mövzularla döndüyüm zaman, romanımı genişlətməkdə müvəffəqiyyətli olacağam. Adam tələsiyə gəlməməlidir dostum. Və insan yaxşı olanın xaricində heç bir şey etməməlidir" deyə yazdı.

Dostoyevski, bu əsərində bir Rus ziyalısı olan Raskolnikovun öz doğrusu adına işlədiyi cinayətləri və vicdanıyla hesablaşmasını qələmə aldı. Yazıçı, kiçik bir otel otağında və pis bir vəziyyətlə yazdığı Cinayət və cəza'nı 1866-cı ildə tamamlamışdı.

Mümkün olduğu qədər çox yazmaq böyük usta üçün bir ehtiras olmuşdu və buna görə gözləri pozuldu. Bu səfər gənc bir steno tutdu. Adı Anna Snitkin olan stenoyla ilk dəfə 4 oktyabr 1866-cı ildə tanış oldular və 8 noyabrda da nişanlandılar. 1867-ci ildə Pasxa bayramından əvvəl evlənib bal ayı üçün Avropaya getdilər. Yola çıxarkən, niyyətləri xaricdə iki üç ay qalmaq idi; lakin dörd il keçmədən Rusiyaya dönmədilər. Dostoyevski ən sonunda xoşbəxt bir evliliyə qovuşmuşdu.

Yenidən borclanan və qumarxanalrda gəzməyə başlayan Dostoyevskinin, həmin vaxt bir qız uşağı oldu. Ancaq qızı çox yaşaya bilmədi və doğulduqdan qısa müddət sonra öldü. Dostoyevski də buna görə böyük bir sarsıntı keçirdi.Arvadı əlindən gəldiyincə ərinə kömək edirdi. Yazıçının yalnız kitablarına adaptasiya olması üçün, borc verənlərlə və səs-küyçü qohumlarıyla Anna başa çıxırdı.

Xarici ölkələrdə olduğu vaxt ərzində, Dostoyevski əsl şöhrətini təmin edən beş böyük romanından üçünü yazdı; Səfeh, Əbədi ər və Cinlər. Anna Dostoyevskinin ustaca rəhbərliyi sayəsində bütün borclar yavaş yavaş ödəndi və artıq yalnız rahat bir həyat yaşayacaq qədər pula sahib oldular. Böyük yazıçı, həyatında ilk dəfə xoşbəxt idi və Rusiyanın gələcəyi üzərinə fikirlərinə və jurnalistikaya ayıracaq zaman tapa bilirdi. Amma Dostoyevskinin getdikcə pisləşən sağlamlığı, xoşbəxtliklərinə kölgə salırdı. Daha uşaqlığında ağır xəstəliklər keçirən yazıçı gəncliyinin başından etibarən bu xəstəlikdən əzab çəkməyə başlamışdı. İndi yaxşıca başına bəla olan xəstəliyi yazıçını hər an yazmaqdan saxlasa da 1879-cu ildə bəlkə də əsərlərinin ən böyüyü Karamazov qardaşları üzərində işə başladı. Eyni ilin sonunda roman, Russki Weistnik jurnalında hissə halında nəşr edildi, ondan sonrakı il boyunca da nəşr olunmağa davam etdi. 8 noyabr 1880-ci ildə romanın son hissəsini nəşriyyata göndərdi.

Həyatı boyunca əsərlərində işlədiyi mövzuları yenidən ələ aldığı, insan duyğularının dərinliyinə enən əsərlər yazan Dostoyevski, Karamazov qardaşları'da İvan və Alyoşa Karamazov adlı xarakterlər üçün filosof Vladimir Serqeyeviç Solovyovdan ilham aldı. Zosima və Alyoşanın önə çıxacağı Bir böyük günahkarın həyatı adlı əsəri tamamlaya bilmədi.

25 yanvar 1881-ci ildə ciyər qanamasıyla yenidən yatağa düşdü. Gecə gələn böhrandan sonra artıq çox zamanı qalmadığı aydın olmuşdu. Xəstə yatağında arvadından ona "Pozğunluqdan dönən oğul"dan parçalar oxumasını istədi. Bir keşiş də başında dua oxuyurdu. Son nəfəsini verənə qədər ağlı başında qaldı və 28 yanvar axşam saat 8:30-da əbədiyyətə qovuşdu. Ölümündən sonra kitabları böyük təzyiqlə nəşr olunan böyük yazar, yalnız Rus ədəbiyyatında deyil dünya ədəbiyyatının inkişafında da böyük rol oynayan əsərlər yaratdı. Dostoyevski üçün 31 yanvar 1881-ci ildə təşkil edilən dəfn mərasimində təxminən 30.000 adam tabutunun arxasında getdi.

SƏMƏD VURGUN MƏN TƏLƏSMİRƏM

afgan73 — Sat, 01 Jan 2022 06:04:51 GMT

Mən tələsmirəm...

MƏN TƏLƏSMİRƏM

Dostlar, badələri qaldırın içək!
Gecə, ulduzludur, hava da sərin.
Demirəm məst olub dünyadan keçək…
Deyirəm mehriban düşüncələrin
İsti qücağında qızınaq bir az…
Qoy uzansın gecə, geciksin səhər,
Yuxuya getməsin məclisdəkilər –
Mənim söhbətimdən yorulmaq olmaz.
Hələ yer üstündə, insan yanında
Deyib danışmaqdan doymamışam mən…
Uzadaq ömrünü hər bir anın da,
Yel kimi keçməsin vaxt üstümüzdən…
Bu aylı gecədə, bu dağ döşündə,
Bu sazlı, söhbətli bulaq başında
Bu saat, bu dəm
Heç yana, heç yerə mən tələsmirəm!

evgilim, qolunu boynuma dola!
Demə ki, yorğunam, ya qocalmışam.
Mən hələ dünyadan nə zövq almışam?
Dur, bütün aləmi gəzək qol-qola!
Yenə də fikrimin səyyar yelkəni
Dənizdən – dənizə atsa da məni,
Qorxma! Ürəkdə de:: «Uğurlar ola!»
Dur, bütün aləmi gəzək qol – qola,
Sellərdən, sulardan yeyin axsam da,
Şimşəklə yanaşı göydə çaxsam da,
Nə şadlıq səyirtsin atını, nə qəm,
Heç yana, heç yerə mən tələsmirəm!

Sən də, ovçu dostum, tələsmə sən də,
Bu qəlbi dağları qoy asta aşaq.
O çay yanındakı yaşıl çəməndə
Asta addımlayıb ağır dolaşaq.
Hər güllə, çiçəyə salam verməsəm,
Xoş üz göstərməsəm, xoş üz görməsəm;
Nanələr, reyhanlar inciyər məndən.
Güllərin yarpağı tökülər dən – dən…
Odur ki, yel olub çöldə əsmirəm,
Heç yana, heç yerə mən tələsmirəm!

Bulud tez keçməsin başımın üstdən,
Çay da yavaş axsın…sular boyunca.
Baxım hər zərrəyə, baxım doyunca…
Ürək tərpənməyir ötərgi səsdən,
Nə çıxar bir anlıq yanan həvəsdən?

Elə zənn etmə ki, ağırlaşmışam,
Ayağı sarıqlı şikəst bir quşam…
Qoy dünya böyüsün, zaman uzansın,
Bir günün ərzində aylarla yansın
Al günəş üzündən nur yağa – yağa..
Ömrün kitabını tamamlamağa
Çox da can atmasın əlimdə qələm,
Mən tələsmirəm,
Mən tələsmirəm!

Səməd Vurğun(1906- 1956)

Murad Köhnəqala yazır

afgan73 — Tue, 08 Jun 2021 18:07:38 GMT

Caviddən sonra Müşfiq... Murad Köhnəqala yazır

NKVD qulluqçuları 1937-ci il, iyun ayının 4-də gecəyarı görkəmli dramaturq Hüseyn Cavidin evinə soxularaq, onu həbs edirlər. Qarşıdakı dustaq həyatı üçün özünə bəzi şeyləri götürən dramaturq yan otaqda yatan övladlarının üzünə son dəfə baxmaq naminə gecə cəlladlarından icazə alır. Beləcə, qollarına repressiyanın qəfil qandalı vurulan Cavid iki il sərasər Bakı türmələrində cəza çəkdikdən sonra, 1939-cu ildə Sibirə sürgün edilir.
Bu iki il müddətində Cavidin ailəsi hər an Moskvadan bəraət gözləyir, özlərini dramaturqun səhvən həbs olunmasına inandırmağa çalışırdılar. Səhər oyananda atasının yoxa çıxdığını görən 14 yaşlı Turan Cavid düz 45 ildən sonra Heydər Əliyevin təşəbbüsü və köməkliyi ilə İrkutsk vilayətindən ölməz dramaturqun nəşi gətirilərkən hava limanında bu kədərli qayıdışı qarşılamışdı.

Sonralar həmin illərin xatirəsini qələmə alan Cavidin həyat yoldaşı Mişginaz xanım Müşfiqi xatırlayarkən təxminən belə yazır: “Cavid həbs edildikdən sonra onun ətrafında dolanan adamların hamısı qorxuya düşmüşdü. Dostlarının heç biri uzun müddət bizim evə gəlmədi. Bu aralarda Müşfiqin də həbs edilməsi haqda tez-tez şaiyələr dolaşırdı. 1937-ci ilin soyuq payız ayı idi, Kommunist küçəsi ilə üzü aşağı düşüb mağazadan çörək almağa gedirdim. Müşfiqi Parapet bağının girəcəyindəki pinəçi budkasının ağzında təsadüfən gördüm. Şair ayaqqabısının bir tayını pinəçiyə yamatdırmağa verdiyinə görə, yalın ayağını o biri ayağının üstünə qoyub, Hadidən astaca şeir söyləyirdi. Onu beləcə azadlıqda sağ-salamat gördüyümə çox sevindim. Yaxınlaşıb hal-əhval tutdum. Cavidin gecəynən həbs olunmasından, Dilbər xanımın təlaşlarından danışdıq. Ayrılanda dalğın halda dedi, nə bilim, elə mən də hər gecə qapımın döyülməsini gözləyirəm”.

Müşfiqi bir ildən sonra, 1938-ci ildə apardılar. Bakıda at oynadan erməni komissarları bircə siyahı ilə onlarla seçmə Azərbaycan aydınını türmələrə salır, sürgünə yollaya bilirdilər. Ermənilərin Mərkəzi Komitədə oturan rusun qulağına pıçıldadığı adın sahibi dərhal güllələnə bilirdi...

* **
Biz orta məktəbdə oxuyanda, bir qayda olaraq, ədəbiyyat kitablarımızda əsərini keçdiyimiz müəlliflərin həyatı haqda da geniş məlumat yazılırdı. Dərsliklərdə Mikayıl Müşfiqin də şeirlərini keçir, sevə-sevə əzbərləyirdik. Ancaq şairin niyə belə gənckən həyatdan getdiyi haqda heç bir məlumat yazılmırdı. “Şair Mikayıl Müşfiq 30 yaşında vəfat etmişdir”, vəssalam!..

* * *
1975-ci il idi, doqquzuncu sinifdə oxuyurdum. Bir gün ədəbiyyat dərsini bizə, məktəbimizə praktika ezamiyyəti almış Azərbaycan Pedoqoji Universitetinin (o vaxtkı APİ-nin) sonuncu kurs tələbəsi, kəndçimiz Mehman müəllim keçəsi oldu. Bütün dərs boyu Mikayıl Müşfiqin həyat yolundan, repressiyanın nə demək olduğundan, iyirmi dəqiqəyə güllələnmə kəsilən məhkəməsindən, həyat yoldaşı Dilbər xanımın iztirablarından danışdı. Gənc müəllimimiz danışdıqca kövrəlir, cib dəsmalı ilə gözünü silirdi. Biz kitabların yalan yazdığına heyrətlənərək, müəllimə qoşulub, kövrəlirdik. Hər birimiz çaşqınlıq içərisində şok hisslər yaşadıq. Dərsin sonunda Mehman müəllim Dilbər xanımın “Müşfiqli günlərim” adlı xatirə kitabını bizə verib növbə ilə oxumamızı tövsiyə elədi.

* * *

Müşfiqlə Dilbər Axundzadə 1931-ci ildə evlənməyə qərar verirlər. Onlar 1931-ci ildən 1937-ci ilədək hər gecə yüngül bir səsə, naməlum taqqıltıya diksinib oyanaraq, qorxu içərisində yaşayırlar. Müşfiq qanlı repressiyadan yayınmaq üçün sosializm quruluşunu vəsf edən şeirlər yazır, rus şairlərindən tərcümələrini çap elətdirir. Ancaq ermənilər gözünü bu gözəl şairimizdən yığmır, qanını içməyincə ondan əl çəkmirlər. Nəhayət, 20 dəqiqəlik məhkəmə ona güllələnmə kəsir.

Deyilənə görə, Müşfiqi güllələnmir, şairə güllələnmədən də ağır cəza verirlər. Onu gəmi ilə Nargin adalarına atıb, geri qayıdırlar. Şairin heç yerdə qəbrinin olmaması da bu versiyanı möhkəmləndirir.

Böyük Zirə adası kimi tanınan bu cəhənnən adasının adını I Pyotr Fin körfəzindəki Nayssar adasına bənzədərək, Nargin adlandırır. 1915-ci ildə ada əsir düşərgəsi elan edilir. Çar Rusiyasından tutmuş, II Dünya müharibəsinə qədər Nargin adası rusların əlində cəza məkanı, əsir düşərgəsi, ölüm adası olmuşdu. Qafqaz müharibələrində ruslar tərəfindən əsir götürülmüş on minlərlə türk əsgəri bu adada saxlanılaraq, acından və susuzluqdan ölmüşdü. Qayalıqlardan və daim göyə sovrulan qumluqdan ibarət olan adanın bu gün hər tərəfində insan sümükləri ağarmaqdadır. Burada ağac bitməz, günəş şüası adamın beynini deşər.

Şairimizin sevdiyi xanımla xoşbəxt yaşamasını, yaraşıqlı olmasını, romantik təbini ermənilər həzm edə, bağışlaya bilməmişdi. Kabuslar onun gözəl adını rusların qulağına pıçıldamış, yenicə çağlayan şairin həyatını cəhənnəmə döndərmişlər…

Murad Köhnəqala //Azvision.az

ELXAN ZAl - 60

afgan73 — Tue, 08 Jun 2021 13:34:26 GMT

Mahmud Kaşqari adına Beynəlxalq Fond təqdim edir:

ELXAN ZAL - 60 Vaqif Səmədoğlu günündə 60 ilə 60 yarpaq silsiləsindən böyük şairin Elxan Zal haqda düşüncələrini bölüşürük:

Elxanın Polon şərqisi

Əzuzim Elxan! Yadındadımı, “Ulduz” jurnalında sənin şeirlə¬rini, daha doğrusu “Polonez” poemasını oxuyandan sonra mən sənə zəng etdim, bu şeirlər məni tutdu və mən bu şeirlərə öz münasibətimi bildirdim. Nəyə görə? Mənim kifayət qədər yaşım var və kifayət qədər gözəl şeirlər oxumuşam, yaddaşım¬da çoxlu sayda böyük şairlər, yazıçılar var. Biz “Kitabi-Dədə Qorqud”dan bu günə qədər, Homerdən indiki şairlərə qədər çoxlu şairlərin, yazıçıların əsərlərini oxumuşuq. Ancaq onları oxuyanda mən özüm üçün kəşf elədim ki, bütün dünya ədəbiyyatında, dünya fəlsəfəsində, dünya nəsrində, poeziyasında çoxlu sayda yazılar var və onları oxuyanda sən öz içindəki süallarına cavab axtarırsan. Vacib deyil o şair, o yazıçı, lap o əsər, o epos, o saqa nədən bəhs edir, sən onları oxuyanda öz süallarına öz yaşamına, öz həyatına bəraət axtarırsan, xatirələrini axtarırsan və çox qəribədir ki, birdə görürsən ki, bir şair sənin xatirələrini, sənin düşüncələrini başlayır sənin özünə danışmağa. Əzizim Elxan, sənin Polşa ilə bağlı şeirlərini oxuyanda mən bu hissləri keçirdim. Sənin “Polonez” silsiləni oxuyanda mənə elə gəldi ki, mən Elxan Zalı oxumuram, mən, Vaqif Səmədoğlu, 60-cı illərdə Polşa havasında yazmadığım şeirləri oxudum, yəni öz xatirələrimi oxudum. Nəyə görə məhz Polşa? Çünki, mənim mənsub olduğum 60 - cı illər nəslini Polşa ilə çox sıx tellər bağlayır, bizim həyatımızda Polşa və polyak xalqı böyük rol oynayıb. Bəlkə də siz gənclər bunları bilmirsiniz, o zaman 60 - cı illərdə sosialist düşəgəsi vardı və bura daxil olan ölkələr içində Polşa bizim azadlıq istəyimizə, yenilik istəyimizə ən çox cavab verən ölkə idi. Polşa nəinki sosialist dünyasında, hətta Avropada, bütün dünya miqyasında irəlidə gedirdi. Polşa ədəbiyyatı, kinosu, teatrı, incəsənəti bəzən Amerikadan da, bəzən Fransadan da irəlidə gedirdi. Sənin şeirlərini oxuyanda mən həmin illərə qayıtdım, həmişə xəyalımda yaşatdığım Polşanı gördüm. Əlbəttə bu şeirlər mənim üçün yalnız xatirə deyil. Onları bir naşı adam yazsaydı, mən özümü də, Polşa mühitini də, Polşa abu-havasını da təhqir olunmuş hesab eləyərdim. Ancaq sən onları çox gözəl, çox professional, çox canlı, çox səmimi yazıbsan. Mənim də Polşa ilə bağlı şeirlərim var, «Royal» poemamda Polşa ilə bağlı böyük hissə var. Mən Polşada olmamışam, həmişə buna təəssüflənirdim, ancaq sənin şeirlərini oxuyana qədər. Bəlkə də Allah səni mənim yerimə Polşaya göndərdi və sən Polşa mədəniyyətinə, Polşa xalqına, öz qələminə layiq o gözəl şeirləri yazdın... Mən sənin ayrı şeirlərini də oxumuşam, onlar da mənin çox xoşuma gəlir, amma “Polonez” poeması mənə daha əzizdir. İstedadlı şair Səlim Babullaoğlu öz yazısında bu kitabdakı şeirlərdən geniş bəhs etdiyinə görə, mən onlar barədə çox danışmağa ehtiyac görmürəm. Son olaraq onu deyə bilərəm ki, sən əsil şairsən, dilimizə, ədəbiyyatımıza layiq şairsən. Öz üslubu, öz dünya duyumu, öz sözü olan şairsən. Sənə uğurlar arzulyıram. Nə yaxşı ki, ədəbiyyatımızda sən varsan.

ESSE

afgan73 — Wed, 10 Mar 2021 17:41:20 GMT

SƏS
Qarabağ haqqında esse
“Qəlbimdən gələn səslər mənə çox şeylər öyrədir”
Sokrat

Söz, səs, rəng... Söz göydən düşür, səslənir və rənglənir. Onun başlıca işi yerlə göyü birləşdirmək, birlik yaratmaqdır. Təbiətə məxsus ikilik - işıq və qaranlıq, isti və soyuq, xeyir və şər sözlük deyil. Sözün son amacı xeyrin əbədi hökm sürdüyü öz nizamını yaratmaqdır. O buna kosmik nizamı aşmaq, olağanüstü nizama qoşmaqla nail olur. Nizamini yada sal. İlyas Yusif oğlu niyə, görəsən, bu təxəllüsü götürüb? Çünki varlığın ilkin şərti bu olağanüstü nizamdadır və söz də onun peşindədir.
Allah da sözlə işləyir, şair də. Allah dünyanı sözdən yaradır, şair isə sözlə. Amma Allah dünyanın materialını da özü yaradır, şair isə hazır materialı (dil!) işlədir. Bu, Allahın təkcə şair yox, həm də ümumən insandan əsas fərqidir. Allah yaradan, insan düzüb-qoşandır. Odur ki, “yaradıcılıq” sözünü insana şamil etmək düz deyil. Biz bu sözü fərqinə varmadan, mexaniki vərdiş üzrə insana da şamil edir və əslində, yanlış yapırıq. Nədən ki insan yarada bilməz, yalnız yapa bilər. Əlbəttə, dil “yaradan” şairlər də var, məsələn, İsa Muğanna, örnəyin, Vaqif Bayatlı Odər... Amma onların dil yaradıcılığı “yoxdan var eləmək” deyil. Çünki Muğanna məlum dili sadəcə cilalayıb, artıq rənglərdən təmizləyib, Vaqif Bayatlı isə onun rənginə rəng qatıb. Muğanna Nizaminin “İqbalnamə”sindəki Çin nəqqaşı, Vaqif Bayatlı isə Rum rəssamına bənzəyir. Məğribanə desək, Muğanna intuitiv, Vaqif Bayatlı isə məntiqi metoddan istifadə edib. Məğribanə desək, Muğanna mükaşifə, Vaqif Bayatlı isə istidlal yolu ilə gedib.
8. Şairlə şüuraltının dağıdıcı, peyğəmbərlə isə şüurüstünün yaradıcı gücü işləyir. Şüuraltı şeytanın, şüurüstü isə Allahın əlindədir. Adi insan nə şüuraltı, nə də şüurüstü yox, şüurla hərəkət edir. O, şeytanla Allah, şairlə peyğəmbər arasında durur. Nə şair, nə də peyğəmbər insan deyil, nəsə ayrı bir məxluqdur. Çünki insanı insan edən şüurdur. Şair şüuraltına, peyğəmbər şüurüstünə söykənməklə şüurdan üz çevirir və insan olmaqdan çıxırlar. Və insan olmaq heç də hər şeyin sonu, zirvəsi deyil. İnsanlıq yaxşı ilə pis, aşağı ilə yuxarı arasında orta pillə, aralıq sivilizasiyadır. Amma insanın üstünlüyü də elə bundadır. Çünki arada durmaqla onun iki tərəfdən birini seçmək hüququ var. Daşlar, ağaclar, quşlar bu seçimə hələ çatmayıb, mələklər bu seçimi ötüb keçib. Amma sonu birdir - hər iki halda seçim şansı yoxdur. İnsanın insanlığı onun seçim azadlığındadır (Dostoyevski). Onu bundan məhrum etmək insanlığını əlindən almaq deməkdir. Çağdaş seçkilər insanı insanlıqdan məhrum etmənin ən “demokratik” üsuludur.

9. Şeytan insanın irəli getməsini istəmir, çünki bunu Allah istəyir, şeytan isə hər işdə ona qarşıdır. İrəli gediş dünyanın sonu və şeytanın taxtının devrilməsi deməkdir. O bu gedişi yavaşıtmaq üçün hətta dünyanın şahlığını insana verməyə hazırdır (“İncil”)

10. Şeytan hər kəsi öz yanına çəkməkdə başarılıdır, çünki keçilmiş yolun nişanları hər kəsin şüuraltında var. Hətta Həzrət Məhəmmədin özü də qəlbində şeytan olduğunu, amma onun əl-qoluna zəncir vurduğunu etiraf edirdi. Çünki bütün olağanüstü ruhi özəllikləri ilə birgə cismən o da hamı kimi insan idi

11. Şüuraltı kodların açılması yetər ki, insan öz içindəki qaranlığa düşsün və yolundan azsın - keçmişə üz tutsun. İsgəndərin dirilik suyu dalınca üz tutduğu qaranlıq dünya şüuraltının oyanması gedişində insanın içində açılan zülmət idi. Amma keçmişə dönüşlə ölməzliyə çatmaq olmur və İsgəndərin dirilik suyu axtarışları bu üzdən heç bir sonuca varmır. Geriyə yol yoxdur! Yol ancaq və ancaq irəliyədir.

12. Amma insanı ilahi vəhy hesabına verilən hazır bilgi doyurmur. O bu bilgini öz daxili gücüylə yenidən qazanmaq istəyir. Buna görə Cırtdan ithürən əvəzinə işıqgələnə enir, Məlikməmməd ağ yox, qara qoçun belinə minir. Bu gələcəyi qoyub, keçmişə dönmək idi. O keçmişdə Cırtdanı div, Məlikməmmədi əjdəha gözləyir. Hər iki qəhrəman yuxuya getmək qorxusuyla üz-üzə qalır. Cırtdan div yuxusuna iradi qüvvə hesabına qalib gəlir - hamı yatsa da, o yatmır. Məlikməmməd buna fiziki ağrı hesabına nail olur - barmağını kəsib yarasına duz basır. Hər iki halda problem insanın dilemma (işıqgələn - ithürən, ağ qoç - qara qoç) qarşısında qalmasından başlayır, onun seçimi (işıqgələn, qara qoç) ilə davam edir və ağlı, iradəsi, hünəri hesabına çözülür. Hər iki halda insanın irəliyə gedişinə əngəl olan şər qüvvənin kökü kəsilir.

13. İstər şüuraltından, istərsə də şüurüstündən keçən yol Allaha doğru gedir. Hər şeyin əvvəli olduğu kimi, sonu da Odur. Əvvəl-axır da, əzəl-əbəd də Ona məxsusdur. Gediləsi başqa yer yoxdur. Örkən nə qədər uzun olsa da, hərlənib-fırlanıb, axırı doğanaqdan keçir. Amma hər şair nəfsin tələlərindən keçib Allaha - metafizik, ilahi aləmə vara bilmir.

14. Metafizik aləmlə maddi dünyanın bağlanma nöqtəsi olur. Bu nöqtə şairin qəlbidir. Hər şair kimi hər qövmün, hər xalqın da öz qəlbi var. Və bu qəlb o qövmü, o xalqı metafizik, ilahi aləmə bağlayır. İllah da ki xalq şair xalq ola! İlahidən gələn söz də, səs də, rəng də həmin ümummilli qəlbin burulğanlarından keçərək dünyaya gəlir.

15. Antik yunanlar üçün göyü yerə bağlayan belə bir burulğan Olimp dağı, əski türklər üçün isə Ötükən meşəli dağı idi. Homer öz dastanlarında Tanrılar məskəni olan Olimpin uca zirvəsini coşqun bir ilhamla tərənnüm edirdi. Orxon-Yenisey daş bitiklərinin müəllfi isə yazırdı: “Türk budun Ötükən yış olursar, ilte bun yok” - “Türk xalqı Ötükən meşəli dağında olarsa, elin heç bir dərdi-qəmi olmayacaq”.

16. Əski türk allahlar panteonunun başında duran Tanrı öz xalqıyla bu qutsal yer vasitəsilə bağlanırdı. Ona görə “gündoğandan ta günbatana mənimdir” (“Koroğlu”) - deyə, dünyanın dörd bir yanına qoşun çəkən türklərin qəlbində yalnız ədəbi yox, həm də əbədi bir Ötükən həsrəti var.

17. Ezoteriklərin fikrincə, planetar ölçüdə də yeri göyə bağlayan bir bağ var - Himalay dağları silsiləsindəki Şambala dağı! Görünür, Hindistanın bilgələr ölkəsi və qutsal biliklərin beşiyi olması bu üzdəndir. Təsadüfi deyil ki, ilk qadın Həvva yer üzünə Ərəbistanda, ilk kişi Adəm isə Hindistanda enib.

18. Buddizm Hindistanla bağlıdır və insan hünərindən yaranıb. Bir gün hind şahzadəsi Qautama sarayını, ailəsini ataraq çıxıb gedir, illərlə dünyanı dolaşır, axırı əldən düşüb, bir ağacın dibində oturur və elə ordaca daxili nurlanma baş verir...

19. İslam Ərəbistanla bağlıdır və Allahın verdiyidir.

20. Buddizmin torpağın rəmzi olan qonur, islamın isə əbədi həyatın rəmzi olan yaşıl rənglə işarələnməsi də, görünür, təsadüfi deyil. Quranda adı keçən iyirmi beş peyğəmbər arasında Budda yoxdur. Çünki Budda özü-özünü seçmişdi, Allah isə yalnız özünün seçdiklərini kitablardan (“Tövrat”, “Zəbur”, “İncil”) kitaba (Quran) salırdı.

21. Buddizm qadın inancıdır - qarışqaya da toxunma, şərə dirəniş göstərmə... Zülmə və zalıma qarşı cihada çağıran islam isə kişi dinidir. Buddizmin bu özəlliyi türklərin döyüş ruhuyla düz gəlmədyindən bu inanc onlar arasında geniş yayılmamışdı. İslamın türklər arasında çox böyük sürətlə və əksərən könüllü qəbulu da eyni məntiqlə bağlıdır. Buddizmin mahiyyətini dahiyanəliklə açmaq şərəfinin qadına (Yelena Blavatskaya) məxsusluğu da görnür, təsadüfi deyil.

22. Buddizmdə insan Allahın diliylə danışır, islamda Allah insanın. Ona görə bütün tərki-dünyalığına baxmayaraq buddizm insani, bütün dünyəviliyinə baxmayaraq islam ilahidir. Budduzmin çağdaş batıda dəbdə olması da, yəqin ki, bu amillə bağlıdır. Praqmatik batı ilahilikdənsə insaniliyə üstünlük verir.

23. Delfa adasındakı Apollon məbədinin qapısı üstündə “Özünü dərk et!” yazılmışdı. Nədən ki, Allaha yol insandan keçir. İnsan özünü anlayaraq Allahı dərk edir. Quranın “xatırlama” poetikası da (Əflatun) yəqin ki, bununla bağlıdır. İnsan özünü xatırlaya-xatırlaya dərk edir. Allah insan dilində danışır, amma insanı ilahi ucalığa çağırır. Biz uşağı nəyəsə inandırmaq istəyəndə özümüzü uşaq yerinə qoyub, onun şivəsində danışdığımız kimi.

24. Məkkənin Allahla bağlanmaq üçün özəl vasitəyə (məsələn, Himalay dağlarına) ehtiyacı yoxdur. Allah istəsə, öz bəndələriylə səhrada da danışa bilər. “Həqiqətən də, Allah hər şeyə qadirdir” (Quran) Amma Allah insana ağıl, bununla da seçim haqqı və fəaliyyət muxtariyyəti verib. Çünki Allah diktator deyil və dünyanı insanla birgə fırladır, özü yuxarıdan, insan isə aşağıdan. Bu paradiqma təkcə yeri deyil, göyün özünü də formalaşdırır. Göy və yerin təsiri birtərəfli yox, qarşılıqlıdır. Göy yerə təsir etdiyi kimi, insan da öz əməlləriylə səma səltənəti yaradır və onun səciyyəsini müəyyən edir (Daniil Andreyev, “Dünyanın qızılgülü”). Mən hər gecə Bakının işıqlarına baxanda səma Bakısının möhtəşəmliyini təxmini olsa da, təsəvvür edirəm. Çünki yerin göyə əksi düşür və “yuxarıda necədirsə, aşağıda da elədir” (Hermes Trismegist)

25. Yer və göyün qarşılıqlı təsiri yalnız məkana deyil, zamana da aiddir. Tarix, ateistlərin dediyindən fərqli olaraq, allahsız dünyadakı siniflər qarşıdurması deyil. Amma dindarların dediyi kimi, səma diktatorunun qamçısıyla da idarə olunmur. Tarix Allah və insanın dialoqudur. Ünlü yapon tarixçisi, “Tarixin dərki” əsərinin müəllifi Arnold Toynbinin dediyi kimi, Allah mesaj göndərir, insan ona cavab verir və bu, dialoqdan tarix yaranır. Baş verən olaylarda Allahın rolunun dərki tarix elmini metatarixə çevirir.

26. Allahın hər bir xalqa mesaj göndərdiyi vaxtlar olur. Bu vaxt o xalq mənəvi oyanış keçirir. Yəhudilərlə Allah İsanın mövluduna qədər, yunanlarla İsgəndərin zamanında danışırdı. Belə səmavi mesajlar monqollara Çingizin, ruslara Pyotrun, fransızlara Napoleonun zamanında gəlmişdi.

27. Bizə səmavi mesaj bir xalq olaraq Şah İsmayıl dönəmində gəldi. Millət kimi formalaşma öncəsi isə biz Qarabağı seçdik və Allah bu seçimə səs verdi. Qarabağdan çıxan onlarla böyük səs incəsənəti nümayəndəsi yuxarının bu seçimə “hə” deməsini göstərirdi.

28. Qarabağ Azərbayсan türklərini göyə bağlayan bir bağdır. Onun neçə yüzildən bəri Azərbaycan mədəniyyətinin Ötükəni olması bununla bağlıdır. Neçə yüzillərdir ki, ən böyük sənət xadimlərimiz məhz bu torpaqdan çıxaraq milli mədəniyyətimizi gəlişdirirlər.

29. Yox, biz bu sözləri deməklə o dövrdə digər bölgələrdən çıxan istedadları danmırıq. Əsla! Nəinki Azərbayaсanın bu və ya digər bölgəsi, hətta onun hüdudları dışında da (məsələn, Gürсüstan) milli mədəniyyətimizin təmsilçiləri (Molla Vəli Vidadi) yaşayırdı. Amma bizi hər hansı olay deyil, milli mədəniyyətin gəlişməsində prioritet istiqaməti bəlirləyən faktlar maraqlandırır. Bu yöndən yanaşanda gələсək Azərbayan ədəbiyyatının inkişaf istiqamətini Gürсüstanda yaşayan Vidadi yox, Qarabağ xanının vəziri Molla Pənah Vaqif müəyyən edirdi. Molla Pənahı Vaqif edən, onun poeziyasını lokal çərçivədən çıxarıb, milli-mədəni amilə, özü də istiqamətveriсi amilə çevirən doğulub böyüdüyü Qazax deyil, vəzirlik elədiyi Qarabağ olmuşdu. O, inəkləri süd versin deyə kənd qadınlarına dua yazan çoxbilmiş, baməzə molladan söz dünyasının vaqifliyinə Şuşada çatmışdı. Milli-mədəni inkişafda əsas işi (Maqnum Opus) Vaqif görürdü. Vidadinin fəaliyyəti isə anaxronizm - “işdən-gücdən bekar olub ağlamaq” (Vaqif) idi. Halbuki, o öz istedadının güсüylə Vaqifdən nəinki geri qalmır, əksinə, bəlkə də, öndə gedirdi. Bunu onların “Durnalar” deyişməsindən aydın görmək olur. Bəs, onda Vidadi-Vaqif məsələsindəki paradoks hardan doğurdu? Çünki bütün istedadı və сiddiyyətinə baxmayaraq, Vidadi keçmişə, bütün at yeriməz işləri və şuxluğuna baxmayaraq Vaqif gələyсəyə baxırdı. Vidadinin durnaları keçmişə, Vaqifinkilər gələсəyə uçurdu. Millətin gələсək taleyinin özülü Gürсüstan yox, Qarabağda qoyulurdu.

30. “Hər bir millətin mövcudluğunun son amacı mənəvi-estetik duyğuları gəlişdirməkdir. Nədən ki o öz varlığını iqtisadi, siyasi, hərbi və digər sahələrdə deyil, mədəniyyətində təsbit edir” (Nizami Cəfərov) Yerdə qalan bütün digər sahələr mədəni gəlişmə üçün ilkin şərtləri hazırlayır.

31. Mədəniyyətin beşiyi olan Qarabağı itirmək, əslində, öz varlığını itirmək deməkdir, çünki bu zaman yeri göyə bağlayan istinad nöqtəsi itirilir. Yüzillər boyu göylə ilişgilərini qura bilməyən, buna görə сəlayi-vətən olub, düzü-dünyanı dolaşan ermənilərin Qarabağ uğrunda mübarizədə başlıca amacları da budur - göyə körpü salmaq, daha dəqiq desək, bir millət kimi öz varlıqlarını təsdiq etmək. Bu mübarizədə ortaq məxrəcə gəlmək mümkünsüz və bu barışmazlıq xalqın bədii yaddaşında qorunub saxlanılır (“Əsli və Kərəm”) Dastanı düzüb qoşanlar deyir ki, bu düymə açılmaz, bu düyün çözülməzdir. Çünki bu sindromun tarixi köklərindən daha dərin metatarixi mənbəyi var və iki qoçun başının bir qazanda qaynamasına sadəсə yer yox, göy də qol qoymur. Bir bağ iki xalqın ola bilməz! Əgər elədirsə, onlardan biri mədəni deformasiyaya uğrayıb, digərinə tabe olmalı, ya da daha bir bağ yaranmalıdır.

32. Ermənilər iyirminсi yüzilə qədər bu sonsuz dünyada özlərinə nəinki bağ, hətta ayaq basmağa bir parça torpaq tapa bilməyən iki xalqdan (digəri qaraçılardır) biridir. Qaraçılar da, ermənilər də dünyaya Hindistandan - “qaralar ölkəsi”ndən yayılıblar. Ermənilərin də, qaraçıların da Allahın yanında üzləri qaradır. Ermənilər də, qaraçılar da öz təkəbbürləri qarşılığında göylər tərəfindən сəzalandırılıb.

33. Faşist və daşnak düşüncəsi anolojidir. Ermənilər də faşistlər kimi zamanın təkərini geri döndərib, dünyanı yenidən bölüşdürmək istəyirlər. Zaman faşistlər üçün arilər dövründə, ermənilər üçün isə Herodotun, Strabonun, Plininin dönəmində qalıb. Altaylardan Balkanlaracan at sürən türklər isə bütün zamanları və bütün dünyanı özlərininki biliblər. Onlar özlərini mavi göylərlə qara yer arasında körpü kimi görürdülər: “Yuxarıda Gök Tenqri, aşağıda yağız yer kılıntıkda, ekin ara kisi oğlı kılınmıs” – “Yuxarıda mavi göy, aşağıda qonur torpaq yaradıldıqda, bu ikisi arasında insan övladı yaradılmışdır” (“Orxon-Yenisey” daş bitiklərindən)

34. Ermənilər yerə, türklər isə göyə bağlıdır. O qədər ki, hətta özlərini Göytürklər adlandırıblar.

35. Yerə bağlılıq insanı keşmişə, göyə bağlılıq gələсəyə aparır. Futurologiya kosmosla bağlıdır. Keçmişi unutmaq olmaz, amma ona qapanıb qalmaq da düz deyil. İnsan futuroloji varlıqdır – o, daim gəlişir, dayanıb durmadan gələсəyin ardınca qoşur.

36. Güzgüyə baxın! Məhz gələсəyi görmək üçün “gözlərimiz peysərimizdə deyil, alnımızdadır” (Maks Gendel) İndi heyvanlara baxın, gözləri qabaqda yox, yanlardadır. Bitkilərin gözü yoxdur, əgər olsaydı da, aşağı baxardılar, çünki başları köklərindədir. Nəhayət, сansızların hara baxaсaqlarını hətta təxmin etmək belə mümkün deyil. Baxışların istiqaməti təkamülün səviyyəsini göstərir. İrəli baxmaq təkamülün ən yüksək, geri baxmaq isə ən aşağı səviyyəsinin əlamətidir. Ermənilər Lutun zövсəsi Vailə kimi geriyə boylanırlar. Ermənilər zövсə xalqıdır. Onların gözü sanki üzlərində yox, peysərindədir. Onlar özləridə peysərdir. Və Allahın “Geri baxmayın!” əmrini pozan Vailə kimi onları da daşa dönmək gözləyir (Quran)

37. Lakin ermənilərin keçmişə bağlılığı ifrat olduğu kimi, bizim keşmişi unutmağımız təfritdir. Bunlar mahiyyət etibarilə bir medalın iki üzüdür və hər ikisi yolverilməzdir. Bu üzdən türkün bilgə kişiləri xalqı öz tarixi yaddaşını daim oyaq saxlamağa çağırıblar “Ey türk, özünə dön, sən özünə dönəndə böyük olursan!”.

38. İlahi kökə bağlanmayan ağıl hiyləyə çevrilir. Ermənilərin “şanlı tarixləri” ilə öyünmələri və özlərindən uydurduqları “keçmişlərini” geri qaytarmaq çabaları onların ağlı yox, hiyləsindən xəbər verir. Çünki bütün bu oyunbazlıqların Allah və həqiqətə dəxli yoxdur. Rusların bizə “şair xalq” deməsinə baxmayaraq, əslində, ermənilər bu ada daha çox layiqdir. Nədən ki daha yaxşı uydururlar və şairlər kimi keçmişə bağlıdırlar.

39. Amma... Quran “Şüəra” surəsində şairləri iki qismə bölür - imanlılar və imansızlar. Qutsal kitaba görə, müşrik və kafir şairlərə yalnız azğınlar uyar! Çünki o şairlər eləmədikləri şeylərdən danışırlar! İkinci bölümə isə iman gətirib yaxşı işlər görən, Allahı çox zikr edən şairlər aiddir. Ermənilər imansız “şairlərdir.”

40. Bizə isə peyğəmbər xalq demək daha düz olardı. Bəlkə, buna görə “hər qövmə peyğəmbər göndərildiyi” (Quran) halda türkün peyğəmbəri olmayıb. Qoy olsun! Həzrəti İsa demişkən, “Həkim xəstələrə lazımdır”. Mənəvi-ruhi həkimlər olan peyğəmbərlər mənən korlanmış xalqlara (məsələn, ərəblərə) gərək olub. Əgər bütün xalq səsə - ithürənə gedirdisə, özəl olaraq seçilmişə nə ehtiyac vardı ki?

41. Lokomotiv vəzifəsini yerinə yetirən it hürüşü əski türk təfəkküründə qurd ulartısı şəklində üzə çıxırdı. Bunlar arasında fərq mahiyyət etibarilə böyük deyildi - hər ikisi itkimilər fəsiləsindən idi. Qurd itin qutsal və təbii, it qurdun profan və sivil forması idi. Qurdun başından qutsallıq haləsini çıxaran kimi itə çevrilirdi. İt qurdun insan toplumuna uyğunlaşmış, bayağılaşmış dublikatı idi. Odur ki, onların adı çox vaxt “it-qurd” şəklində paralelləşirdi.

42. Yadınızdadrımı, Qazan xanın “Yağı səni nerədən daramış, gözəl yurdum? sualı qarşısında itlə bərabər qurd da neсə susur, neсə aсiz qalır, quyruğunu dalına necə qısır? Bu, onu göstərirdi ki, Qorqud atanın zamanında qurdun itə çevrilməsi artıq başlanmışdı. Min il sonra isə onlar ikisi də bir bezin qırağına çevrildilər: “Niyə, axı, xalq elə aсiz olsun ki, hər dərədən baş qovzuyan it-qurd onun başı üstündə asudə hökmranlıq etsin” (Mirzə Fətəli Axundov) Döyüşkən materializm itindən qurdunaсan “küllü müqəddəsliyi” tarixin küllüyünə atmaq istəyir, “puç və əfsanə” hesab edirdi. Türklərin islama girməsi isə onlardan daha çox islama gərəkiydi. İslamı alparslanların, məlikşahların qılınсından yaxşı nə qoruya bilərdi ki?

43. Hiylə ağlın antipodudur. O da ağıldır, amma neqativ ağıl. Onların arasında bir başlıca ayrıntı var: ağıl ümumi, hiylə fərdi mənafeyə işləyir. Ağıl altruist, hiylə eqoistdir. Buna görə ağıllı öz xalqının, hiyləgər isə şəxsi faydasını düşünən adamdır. Bəzən kimsə ermənilərin “qədim”, “mədəni” xalq olmasından danışır. Amma bu ermənilərin başarıyla yaratdığı illüziyadan başqa bir şey deyil. Çünki mədəniyyət yaratmaq üçün ağıl lazımdır. Ermənilər isə ağıllı yox, hiyləgərdir. Onlar nəsə yaratmaqdan daha çox, başqalarından oğurlayır, öz mənafelərini hər şeydən üstün tutur, bununla da, Allahın birliyinə qarşı dururlar. Allahın belələrini sevməməsindən məntiqi heç nə ola bilməz. Nədən ki ilahi inkişaf proqramında ümumi təklərə deyil, təklər ümumiyə qurban verilə bilər. “Biz ki, məndən üstün oldu, bil, odur, həyat suyu çeşməsinin rəvanı” (Nəsimi) Ermənilərin “biz”i “mən”dən üstün tutan şairi yoxdur və olmayıb. Onların şair-yazıçılarını yalnız və yalnız “Ermənistanın yaraları” (Xaçatur Abovyan) düşündürür.

44. Hiylə ilk baxışdan fayda versə də, hiyləgər sonunda zəlalətə məhkumdur. Çünki “Allah bütün hiyləgərlərdən daha çox bilir” (Quran) Yəqin bu üzdən ermənilərin indiyə qədər nəinki öz bağları, hətta ayaq basmağa bir parça torpaqları belə olmayıb. Torpağ amalik olmağın ilkin şərti isə bağa sahib olmaqdır. Ana bətnindəki uşaq ərtaf aləmlə əlaqəyə göbəyi vasitəsilə girdiyi kimi, millət də o bağ vasitəsilə göylərə bağlanır. Yer göyə öz tələbini, göy yerə öz təklifini bu bağla göndərir. Öz göbəyi olmayan xalq istər-istəməz qonşusunun göbəyi ilə qidalanmalı, parazitlik eləməlidir. Ermənilərin neçə əsrdən bəri mətbəximizdən tutmuş musiqimizə qədər plagiat eləmələri ondan irəli gəlir ki, onların öz bağı yoxdur. Müstəqil, orijinal etnomədəniyyət isə bu bağla qırılmaz bağlantıda yaranır. Odur ki, ermənilərin ən istedadlı sənətkarının (Sayat Nova) nəinki yaradıсılığı, hətta adı belə özününkü olmayıb, türk adının (Səyyad Nəva) azсa dəyişdirilmiş, erməniləşdirilmiş formasından başqa bir şey deyil.

45. Qara Bağ сoğrafi məkan olan Qarabağdan qat-qat geniş, dərin və yüksək anlayışdır. Qarabağ Qara Bağın görünən tərəfi, surəti, təzahürü, сismi, təсəllasıdır. Və məntiqi olaraq, Qara Bağ da Qarabağın gözəgörünməz tərəfi, orijinalı, mahiyyəti, ruhu, metafizikasıdır.

46. Əski türk eposlarında dünyanın dörd tərəfinin hər biri bəlli bir rənglə işarələnir. Bu geosimvolikaya görə, qara rəng şimalı, qızılı rəng сənubu, göy rəng şərqi, ağ rəng qərbi işarələyir. Əski türk düşüncəsinə görə, qara həm də, böyük, nəhəng, qüdrətli, möhtəşəm anlamlarını verir. Və bu iki mənanı (şimal və böyük) bir araya gətirəndə Qarabağ “şimaldakı böyük bağ”a işarədir. O bağ ki, Nizami də özünün son dastanında onu “xoşbəxt şimal ölkəsi” kimi təsvir eləmişdi. O ölkəni yunanlar Hiperboreya adlandırırdı. O ölkə сənnətin yer üzündəki təсəllası idi.

47. Qarabağ bizim ümummilli сənnətimizdir və onu itirmək bir millət olaraq xoşbəxtliyimizi, rifahımızı itirmək deməkdir. Ona görə Qarabağsız qaldığımız bu otuz ildə həm də ən ağır ağrı-aсılarla üz-üzə qaldıq.

48. Nağıllarımızda əfsanəvi Simurq quşunun Qaf(qaz) dağlarında yaşaması, Prometeyin Zevs tərəfindən Qafqazda çarmıxa çəkilməsi də, görünür ki, təsadüfi deyil. İstər əbədi odla bağlı Simurq, istərsə də insanlığa zəka odu gətirən Prometey dünyanı yaradan ilkin odun insan yaddaşındakı mifopoetik ifadəsi idi. Simurq və Zümrüd (yaşıl) göydən yerə enən həyat odunun rəngini simvolizə edirdi. Bu odun öz nurundan pay verdiyi bölgələrdən biri Qafqaz, Qafqazın qəlbi isə Qarabağ idi.

49. Azərbayсan ona görə odlar ölkəsi deyil ki, onun torpaqlarından neft-qaz fəvvarə vurur. Bu, məsələnin, sadəсə, gözə görünən, maddi, material yönüdür. Daha ciddisi məsələnin metafizik, gözəgörünməz tərəfidir. Bizim başımıza göylərin nuru ələnir. Odun məkanı Bakı, nurun vətəni Şuşadır. Yəqin buna görə on doqquzuncu yüzildə “Azərbayaсan türkсəsi fransız dilinin Avropada oynadığı rolu oynayır” (Mixail Lermontov) Şuşa isə “Qafqazın konservatoriyası” (Firudin Şuşinski) sayılırdı. Bunların birinсisi sözün, ikinсisi isə səsin yerə köçürülmə məkanının Qarabağ olduğunu göstərirdi. Bu bölgədə yerlə göy arasındakı qapının açarı Azərbayan türklərinin əlində idi.

49. Qafqaza soxulmuş rus ordusu generalı Sisianovun başını Bakı xanının qardaşı oğlu kəsdi. Bəs, niyə çar ordusunun zabiti, Şuşadakı rus qarnizonunun böyüyü mayor Lisaneviç Qarabağ xanı İbrahimxəlili öz ailəsi ilə birlikdə vəhşicəsinə qətlə yetirdi? Axı, Qarabağ xanı nəinki rus padşahının təhti-himayəsini qəbul etmiş, bu barədə sənədə qol çəkmiş, hətta ağıllı, fərasətli, çoxbilmiş vəziri Molla Pənahı ölkənin dörd bir yanına göndərib, yerdə qalan xanları da bu yola dəvət etmişdi.

50. Xanın qətlə yetrilməsinin gizli və açıq səbəbləri vardı. Mayor Lisaneviç ermənilərin dedi-qodusuna inanmış, guya xanın rus padşahına xəyanət etməsindən qorxub, onu qabaqlamışdı. Məsələnin açıq tərəfi budur. Bu nadanlığına görə rus padşahı mayorun paqonlarını sökdürsə də, əslində, çar öz zabitinin vəhşiliyindən ürəyinin ən dərin guşələrində razı idi. Çünki xanın ölümüylə xalq öz istinad nöqtəsini itirib, dəstəyə, kütləyə çevrilirdi. Kütləni idarə etmək isə asandır.

51. Daha ciddi səbəb tarixi yox, metatarixi səciyyə daşıyırdı. Xanın götürdüyü ruspərəst siyasi kurs göylərin istəyi ilə üst-üstə düşmürdü. Axı, tarix elminin Toynbiyə qədər heç vaxt nəzərə almadığı Tanrı amili də var. Xan birbaşa taleyin əli ilə qətlə yetirilmişdi! Hələ onun Yekaterinadan bəzəkli əsa hədiyyə alan vəziri Molla Pənah! Axı, necə oldu ki, o, Qacar kimi əjdəhanın ağzından bir möсüzə nətiсəsində qurtulub, Məhəmməd bəy Cavanşir kimi qadın düşkününün əlində zəbun oldu? Çünki Vaqif nə qədər ki Qarabağın qeyrətini çəkirdi, taleyin mancanaqlarından yağan daşlar altında da Allah onu qoruyur, mıxı mismara döndərib, ən ümidsiz durumdan qurtarırdı. Vaqifin qətlinə fərman verən Qaсarın geсəylə qətli və şairin ölümdən qurtarmasını yalnz və yalnız Yusifin quyudan çıxarılması və ya Misir fironunun zindanından azad olunması qədər möсüzə idi. Amma o elə ki, Qarabağı ruslara təslim etmək fikrinə düşdü, bəxtin üzü qəfil döndü və gərdişi-dövrani-gəcrəftarın hökmüylə şairin başı bədənindən ayrıldı! Tanrı Qarabağa xəyanəti heç kəsə, hətta dünən ölümdən qurtardığı ərköyün övladına belə bağışlamırdı. Qarabağın taleyi ayrı-ayrı şəxslərin həyatından qiymətli idi.
Davamı olacaq

TOLSTOYUN HƏYATI VƏ BİLİNMƏYƏNLƏR

afgan73 — Sat, 14 Sep 2019 06:47:19 GMT

İşıq saça bilmirsənsə,heç olmasa işığın qarşısını kəsmə
Lev Tolstoy

Dahi rus yazıçısı Lev Tolstoy yaratdığı əsərlərlə məşhur olmaqla yanaşı, onun şəxsi həyatı, yaşadığı həyat tərzi öz qeyri-adilikləri ilə böyük marağa səbəb olub. Modern.az saytı Lev Tolstoy haqqında yazını oxucularına təqdim edir. Zəngin ailədə dünyaya göz açan, çox kiçik yaşlarından valideynlərini itirən yazıçı gələcək həyatında çox sadə həyat tərzinə üstünlük vüeib. Var-dövlətə və pula zərrə qədər də hərislik göstərməyən Lev Tolstoy Nobel mükafatından imtina edəndə bunu alacağı yüksək pul məbləğindən imtina etməsi ilə əsaslandırıb. Sərt xarakterli, tünd xasiyyətli Lev Tolstoy dövlət sisteminə, onun qurumlarına qarşı amansız və barışmaz mövqedə olub. Yazıçı sadə kəndlilərin mənafeyini qorumağı özü üçün ən önəmli məsələ sayıb. Lev Tolstoy Kazan universitetinin Şərq dilləri fakültəsində təhsil alanda görkəmli Azərbaycan şərqşünas-alimi Mirzə Kazım bəydən dərs alıb. Dahi yazıçı 34 yaşında ailə həyatı qurub. O evlənəndə həyat yoldaşı Sofiya Bersin 17 yaşı olub. Ailə qurduqları günün səhərisi Tolstoy həyat yoldaşını məcbur edib ki, onun bütün gündəliklərini oxusun. Bu gündəliklərdə Tolstoyun çoxsaylı sevgi macəraları yazılıbmış. O həyat yoldaşı ilə arasında heç bir sirrin qalmaması üçün bunu edib. 48 il birlikdə yaşayan cütlük 13 övlad sahibi olub. Sofiya Bers Lev Tolstoy üçün sədaqətli həyat yoldaşı olmaqla yanaşı, həm də yazıçının ən yaxın dostu, bütün məsələlərdə köməkçisi olub. Lev Tolstoy Qafqaz müharibəsində və Sevastopolun müdafiəsində iştirak edib, göstərdiyi şücaətlərə görə orden və medallarla təltif edilib. Dahi yazıçının məşhur “Hərb və sülh” romanının adı əvvəlcə “1805-ci il” olub. Yazıçı bütövlükdə bu əsəri səkkiz dəfə, ayrı-ayrı epizodları isə iyirmi beş dəfə dəyişdirib. Tolstoyun bir neçə dəfə xaricə səfəri qərbi Avropada təhsil sistemi ilə tanışlıq məqsədi daşıyıb. O bu tanışlıqdan sonra belə qənaətə gəlib ki, rus təhsili, xüsusilə də kəndlilərin təhsili kökündən düzgün qurulmayıb. O, bu problemi qismən də olsa aradan qaldırmaq üçün kəndlilər üçün məktəb təsis edib. Bununla yanaşı, yazıçı təhsillə bağlı “Əlifba”, “Yeni əlifba”, “Oxu üçün kitab” kitablarını hazırlayıb. 1885-ci ildə Tolstoy vegetarian yazıçı Vilyam Freylə görüşdükdən sonra ətdən və balıqdan imtina edərək özü də vegetarian olub. Sağlam həyat tərzi ilə bağlı öz mülahizələri olan dahi yazıçı piyada gəzməyə, at çapmağa, sonralar isə velosired sürməyə böyük maraq və həvəs göstərib. Lev Tolstoyun dinə özünəməxsus və fərqli baxışı olub. O din pərdəsi altında öz maraqlarını həyata keçirmək istəyənlərə, dini başqa səmtə yönəldənlərə qarşı barışmaz mövqedə dayanıb. Onun dinə fərqli münasibətlərdən biri də ondan ibarət olub ki, Tolstoy Həzrəti İsanın xristian dinində Allahla bəndələrin arasındakı vasitəçiliyini qəbul etmək istəməyib. Bu məsələlərlə bağlı yazıçı mütəmadi olaraq öz açıq və sərt fikirlərini bəyan etməkdən çəkinməyib. O dəfələrlə islam dininin daha ali, daha müqəddəs və daha üstün olmasını da səsləndirib. Elə bunun nəticəsi olaraq o povoslav kilsəsindən qovulub. Tolstoy boynunda xristian xaçı əvəzinə Jan Jak Russonun portretini gəzdirib. Lev Tolstoy ömrünün son illərini mənəvi sarsıntılar, əsəb və gərginlik içərisində yaşayıb. Hətta son illərdə həyat yoldaşı Sofiya ilə də münasibətləri kəskinləşib. Onu bu vəziyyətə salan öz düşündüyü, arzuladığı cəmiyyəti görməməyi olub. Yazıçıya elə gəlib ki, zaman keçdikcə həyat və cəmiyyət onun görmək istədiyi kimi olacaq. Lev Tolstoy səfərdə olduğu zaman dünyasını dəyişib. Yolda olarkən ağciyərləri möhkəm soyuqlayıb. Səfərini davam etdirə bilməyən yazıçı Astapov stansiyasında dayanmağa məcbur olub. 7 noyabr 1910-cu ildə həmin stansiyanın rəisinin evində son sözünü, “Mən həqiqəti sevirəm” deyərək vəfat edib. Rusiyada digər tanınmışların dəfn mərasimlərindən fərqli olaraq Lev Tolstoy provoslav ənənələri ilə dəfn edilməyib. Dahi yazıçı özündən sonra 165 min səhifə əlyazmasını, 90 cildlik əsərlərinin külliyatını və 10 mindən artıq məktub qoyub gedib. “Güclü insanlar sadə olur” deyən Lev Tolstoy 82 illik ömründə öz gücünü də sadəliyi ilə təsdiq etməyə müvəffəq olub.

“İrəvan vilayəti” və İrəvan quberniyasının yaradılması

afgan73 — Sat, 07 Sep 2019 07:55:13 GMT

“İrəvan vilayəti” və İrəvan quberniyasının yaradılması

1826-cı ildə Rusiya ilə İran arasında yeni müharibə başlandı. Müharibə zamanı Azərbaycan dövlətləri olan Naxçıvan (1827-ci il, iyun) və İrəvan (1827-ci il, oktyabr) xanlıqlarının ərazisi işğal olundu. Müharibədən sonra İrəvan xanlığı ərazisində 420-dən çox kənd (o cümlədən Qırxbulaq mahalında 32, Zəngibasarda 8, Gərnibasarda 48, Dərəkənddə 8, Vedibasarda 33, Saatlıda 5, Talində 35, Sərdərabadda 9, Karpidə 12, Abaranda 60, Dərəçiçəkdə 33, Göyçədə 90, Dərələyəzdə 46 kənd) dağıdılmış, on minlərlə azərbaycanlı əhali məhv edilmişdi.

Qafqazda hərbi əməliyyat aparan rus qoşunlarının baş komandanı İ.F.Paskeviç, hələ müharibə başa çatmamış, 1827-ci il oktyabrın 6-da İrəvanda “müvəqqəti idarə” təşkil etdi. İdarə üç üzvdən ibarət idi: general – leytenant Krakovski (sədr), N. Aştaraketsi və İrəvan qalasının komendatı podpolkovnik Borodin. Türkmənçay müqaviləsi (1828-ci il, 10 fevral) bağlandıqdan sonra, Naxçıvan və İrəvan xanlıqlarının idarəçiliyi dəyişdirildi. Çar I Nikolayın (1825-1855-ci illər) sərəncamı ilə (1828-ci il, 21 mart) həmin xanlıqlar əsasında “Erməni vilayəti” adlı müvəqqəti inzibati – idarə yarandı. Göründüyü kimi Rusiya hakimiyyəti dövründə də bu torpaqlar Ermənistan deyil, “Erməni vilayəti” adlandırılmışdı. Vilayət idarəsi vilayət rəisindən, iki rus müşavirindən (biri polis, digəri maliyyə üzrə) və iki asessordan (iclasçıdan) ibarət idi. Asessorlardan biri azərbaycanlı, digəri erməni icmasından idi. Çar hökümətinin tarixi Azərbaycan torpaqları əsasında “Erməni vilayəti” yaratması ilə I Pyotrdan başlayaraq ermənipərəst siyasətin həyata keçirildiyi təsdiq olunurdu. “Erməni vilayəti” iki əyalətdən – İrəvan və Naxçıvan əyalətlərindən ibarət idi.

Çarizmin və onunla əlbir olan ermənilərin Azərbaycan torpaqları olan İrəvan və Naxçıvan bölgələrini “Erməni vilayəti” kimi qələmə verməsini təkzibedilməz tarixi faktlar rədd edir. Çünki çar Rusiyasının erməniləri İran və Türkiyədən həmin ərazilərə kütləvi surətdə köçürməsindən əvvəl, sonradan “Erməni vilayəti” adlandırılan ərazinin əhalisi 107224 nəfər idi. Əhalinin 76.24% -ni azərbaycanlılar, 23.45% -ni ermənilər təşkil edirdi. Azərbaycanlıların əhalinin etnik tərkibində bu cür üstünlüyü təşkil etməsi həmin torpaqların tarixi Azərbaycan ərazisi olduğunu təsdiq edən inkaredilməz faktdır. 1826-1828-ci illər Rusiya – İran müharibəsi dövründə və müharibədən sonra İran və Türkiyədən ermənilərin kütləvi surətdə bu yerlərə köçürülməsi nəticəsində əhalinin etnik tərkibi dəyişdi.

Fransız mınşəli rus tədqiqatçısı İ.İ.Şopenin 1829-1832-ci illərdə rəsmən həyata keçirdiyi kameral təsvirinin nəticələrinə görə, artıq burada 31201ailə, 164450 nəfər əhali qeydə alınmışdı. Onlardan 16078 ailə (51.53%), 81749 nəfər (49.71%) müsəlmanlar (azərbaycanlılar); 4428 ailə (14.19%) 25151 nəfər (15.29% köçürməyədək burada yaşayan ermənilər; 6949 ailə (22.27%), 35560 nəfər (21.62%) İrandan köçürülmüş ermənilər; 3682 ailə (11.80%), 21666 nəfər (13.17%) Türkiyədən köçürülmüş ermənilər idi. Bu faktlardan aydın olduğu kimi vilayətə İran və Türkiyədən birgə 10631 ailə (bütün ailələrin 34.07%-i), 57226 nəfər (34.79%) erməni köçürülmüşdü. Belə bir vəziyyət İrəvan şəhərində də müşahidə edilirdi. Rusiyanın İrəvanı işğal etdiyi dövrdə burada 1807 azərbaycanlı ailəsi, yaxud 7331 nəfər (3749 kişi, 3582 qadın), 567 erməni ailəsi, yaxud 2369 nəfər (1220 kişi, 1149 qadın) qeydə alınmışdı.

O zaman İrəvanın 9700 nəfərlik əhalisinin 75.6% -i azərbaycanlı, 24.4% -i erməni idi. Çarizmin erməniləri İran və Türkiyədən kütləvi şəkildə Şimali Azərbaycan torpaqlarına köçürməsi nəticəsində ermənilərin sayı İrəvan şəhərində də artdı. 1829-1832-ci illərdə həyata keçirilən kameral təsvirə görə İrəvan şəhərinə İrandan 366 erməni ailəsi, yaxud 1715 nəfər (903 qadın, 812 kişi), Türkiyədən 11 ailə, yaxud 48 nəfər (25 kişi, 23 qadın) köçürülmüşdü. Bu köçürmə nəticəsində İrəvan şəhəri əhalisinin sayı ermənilərin hesabına artaraq 11463 nəfərə çatmışdı. Nəticədə azərbaycanlıların sayı 64% -ə enmiş, ermənilərin sayı isə 36%-ə qalxmışdı. Bu siyasət sonralar da davam etdirilmişdi. Beləliklə, çar höküməti Şimali Azərbaycanın işğalı zamanı ermənilərin çar ordusuna göstərdiyi “xidmət” müqabilində onlara işğal olunmuş Azərbaycan torpaqlarında Naxçıvan və İrəvan xanlıqlarının ərazilərində “Erməni vilayəti” adlandırılan ərazini “bəxşiş” verdi.

Bununla ermənilər çar Rusiyasının himayəsi və köməyi ilə Cənubi Qafqazda özlərinə ərazi bazası yaratdılar. Bundan sonra ermənilər çar Rusiyasının antiazərbaycan və antitürkiyə siyasətinin həyata keçirilməsində fəal rol oynadılar. Çar höküməti Cənubi Qafqazın işğalını və burada möhkəmlənməklə bağlı siyasətini həyata keçirdikdən sonra 1840- ci il 10 aprel qanunu ilə “Erməni vilayəti”ni ləğv etdi. İrəvan və Naxçıvan əyalətləri qəzalara çevrildi1.

Çar I Nikolayın fərmanı ilə 1849 –cu il iyunun 9- da keçmiş “Erməni vilayəti” və Aleksandropol (Gümrü) qəzası əsasında İrəvan quberniyası yaradıldı. Bəzi inzibati ərazi dəyişikliklərindən sonra quberniya İrəvan, Aleksandropol, Eçmiədzin, Naxçıvan, Novobayazid, Şərur- Dərələyəz və Sürməli qəzalarına bölündü.

İrəvan quberniyasının ərazisi 23194.79 kv. Verst (1 verst = 1.0668 km) idi. 1917-ci il Qafqaz təqviminin məlumatına görə, quberniyada 1120242 nəfər əhali yaşayırdı. Hər kv. Verstə 48.3 nəfər düşürdü. Quberniya əhalisinin 589125 nəfəri (52.6%) kişi, 531117 nəfəri (47.4%) qadın, 1014868 nəfəri (90.6%) yerli sakinlər, 105374 nəfəri (9,4%) müvəqqəti yaşayanlar idi. Çarizmin İrəvan quberniyası əhalisinin etnik tərkibini ermənilərin xeyrinə dəyişdirmək siyasəti Türkmənçay müqaviləsindən sonra ardıcıl surətdə həyata keçirilmişdi. Ermənilərin İrəvan quberniyasına köçürülməsi 1877-1878-ci illər Rusiya –Türkiyə müharibəsi dövründə, XIX əsrin əvvəllərində də ardıcıl olaraq davam etdirilmişdi.

Bütün bunlara baxmayaraq, İrəvan quberniyasında azərbaycanlı əhalinin xüsusi çəkisi həmişə yüksək olmuşdur. 1917-ci il təqviminin məlumatına görə, 100 ildən çox davam edən soyqırımlarına və deportasiyalara baxmayaraq, azərbaycanlıların sayı 373582 nəfər (33,35%) idi.

Ermənilərin sayı isə qeyd olunan köçürmələr nəticəsində 669871 nəfərə (59,8%) çatdırılmışdı. İrəvan quberniyasındakı 5 şəhərin (Aleksandropol, Naxçıvan, Novobayazid, Ordubad, İrəvan) birlikdə əhalisi 132559 nəfər (11,83%) idi. Əhalinin qalan hissəsi – 967683 nəfər (88,17%) isə qəzalarda, o cümlədən İrəvanda (154331nəfər), Naxçıvanda (122208), Sürməlidə (104791), Şərur – Dərələyəzdə (90250) yaşayırdı. Azərbaycanlılar bütün şəhər əhalisinin 18,9%-ni (25044 nəfər), qəzaların əhalisinin isə 35,3% -ni (348538 nəfər), təşkil edirdi.

F.Əliyev, U.Həsənov “İrəvan xanlığı”, Bakı, “Şərq-Qərb”, 2007

İSA HƏBİBBƏYLİ - MAHMUD KAŞQARİ MÜKAFATI HAQQINDA

afgan73 — Thu, 05 Sep 2019 07:10:55 GMT

AŞIQ AZƏR XANLAROĞLU - HƏZİN TOVUZ AXŞAMLARI (SÖZ. və MUS. ZAKİR ZEYNALOV)

afgan73 — Thu, 05 Sep 2019 07:07:29 GMT

PÜNHAN ASLANOĞLU

afgan73 — Thu, 05 Sep 2019 07:04:21 GMT

Axundzadə qadın çadrasında Şəkidən niyə qaçır?

afgan73 — Fri, 12 Jul 2019 18:58:33 GMT

Axundzadə qadın çadrasında Şəkidən niyə qaçır?

Azərbaycan ədəbi və ictimai fikir tarixində Mirzə Fətəli Axundzadənin xidmətləri olduqca böyükdür. Zəngin yaradıcılığa malik olan ədib təkcə Azərbaycan ədəbi və fəlsəfi düşüncəsində deyil, eyni zamanda Yaxın Şərq maarifçilik hərəkatının qabaqcıl nümayəndəsi, materialist filosofu kimi tanınmışdır.
Azərbaycan dramaturgiyasının, realist bədii nəsrin, ədəbi tənqidin, materialist estetikanın banisi olan Mirzə Fətəli Axundzadə həmçinin ərəb – fars dillərini də mükəmməl bilərək Azərbaycan və fars dillərində şeirlər yazmış, dərin fəlsəfi məzmunlu məqalələr qələmə almışdır. Uzun müddət Qafqaz Canişinliyində mütərcimliklə məşğul olan M.F. Axundzadə elmi və rəsmi əsərləri rus dilindən fars dilinə, yaxud əksinə fars dilindən rus dilinə çevirmişdir.
M.F.Axundzadə milli dramaturgiyanın banisi kimi bir – birinin ardınca 1850 – 1855 – ci illərdə altı komediya yazaraq ədəbiyyatımıza yeni ideya və baxışlar gətirmiş, demokratik və maarifçi görüşləri ilə xalqının xidmətində durmuşdur.
Böyük maraq kəsb edəcəyini yəqin bilib maraqlı bir faktı oxucuların nəzərinə çatdırmaq istəyirəm. XX əsrin görkəmli fikir sahiblərindən olmuş, nasir – dramaturq, teatr xadimi Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev bu faktı M.F. Axundzadənin həyati faciəsi kimi dəyərləndirərək “Mirzə Fətəlinin faciəsi” adlı məqaləsində yazır: “1849 – cu ildə canişin Vorontsovun əmri ilə Tiflisdə teatr binası tikilmişdi. Erməni, gürcü və Azərbaycan dillərində teatr əsərləri yazmaq üçün canişin üç komisyon təşkilinə əmr verdi. Azərbaycan komisyonunda işləmək üçün Mirzə Fətəlidən başqa bir adam tapılmadı. Axırda Mirzə Fətəli özü təklikdə komediyalar yazmağa başladı...”
Qeydlərdən gördüyümüz kimi, gürcü G.Eristavi və erməni X. Abovyan öz ətraflarına milli ziyalılar toplasalar da, M.F. Axundzadənin bu sahədə səsinə səs verən olmamış, nəticədə o, bu böyük demokratik idealı təkbaşına həyata keçirərək milli dram sənətimizin əsasını qoymuşdur. O, maarifçiliyin fəlsəfəsini yaratmış, onu sistemləşdirmiş, bitkin şəkildə ortaya qoymuşdur. Həm bədii, həm də fəlsəfi əsərlərində milli dövlətçilik prinsiplərini ortaya qoymuş, dövlətçilik məfkurəsini tam şəkildə formalaşdırmışdır.
Məlumdur ki, XVIII əsrin sonu, XIX əsrin əvvəllərində Qərbi Avropadan maarifçilik hərəkatı bütün dünyaya yayılaraq tarixə ağıl, tərəqqi, milli mədəniyyətlərin inkişafı mərhələsi kimi daxil oldu. İctimai – siyasi, sosial – iqtisadi mahiyyət kəsb edən maarifçilik öz fəaliyyətində, həm də inkişafında dövrün estetik fikrindən geniş istifadə edir, bədii yaradıcılığın, elmi – nəzəri fikrin ideya təsir gücünə arxalanırdı. XIX əsrdən başlayaraq bu hərəkat Azərbaycan ədəbi – ictimai fikrinə də sirayət etmiş, ilkin olaraq A.Bakıxanov, M.Ş. Vazeh, İ. Qutqaşınlı, Q. Zakirin yaradıcılığında öz rüşeymlərini göstərmiş, sonra isə M.F. Axundzadənin yaradıcılığında sistemə salınaraq inkişaf etdirilmişdir.
Bir məsələni unutmaq ədalətsizlik olar ki, uzun illər himayəsi altında yaşadığımız Rusiya xalqımız üçün nə qədər siyasi despot rolunu oynasa da, maarifçilik ideyalarının təhsilimizə, məktəb hərəkatımıza gətirilməsində böyük rol oynamışdır ki, bu da çar Rusiyasının irticaçı, müstəmləkəçi məqsədlərindən irəli gəlsə də, yerli xalqın dilinin öyrənilməsi, rus dilinin onlar arasında təbliği və bununla əlaqədar rusdilli qəza məktəblərinin açılması irəliyə doğru bir addım kimi qiymətləndirilməlidir.
Unutmayaq ki, Azərbaycan maarifinə əvəzsiz simalar bəxş etmiş Qori Müəllimlər Seminariyasını 1876 – cı ildə ruslar açmışdılar, onun müsəlman şöbəsinin açılması uğrunda mübarizəni isə M.F. Axundzadə Hüseyn Əfəndi Qayıbovla birgə aparmış, nəhayət, M.F. Axundzadə bu xoşbəxt günü görməsə də, şöbə onun ölümündən bir il sonra, 1879 – cu ildə açılmışdır. Bu xidmət mənə elə gəlir ki, dahi M.F. Axundzadənin maarifçilik görüşlərinin, demokratik arzularının zirvəsidir. Bu xidmətə görə biz M.F. Axundzadəni Azərbaycan müəllimlərinin ulu babası adlandırmağa borcluyuq.
M.F. Axundzadə sistemli maarifçiliyin əsasını qoymaqla bərabər, onun milli zəmində hərəkata çevrilməsinə kömək etmiş, özündən sonra yetişən ədib və dramaturqların bu istiqamətdəki fəaliyyətinə müsbət təsir göstərmişdir. Məhz M.F. Axundzadə ilə başlayıb XIX əsrin II yarısı, XX əsrin əvvəllərində inkişaf edən maarifçilik dövrü bədii – estetik fikri, zəngin milli xüsusiyyətləri, əlvan koloriti, tipik realist özünəməxsusluğu ilə diqqəti cəlb edir.
XIX əsrdə Azərbaycanın ictimai – siyasi fikir tarixində maarifçilik üç inkişaf mərhələsindən keçmişdir.
Birinci mərhələ Şimali Azərbaycanın Rusiyaya birləşdirilməsinin başa çatmasından XIX əsrin 30 – 40 – cı illərinə qədər olan dövrü əks etdirir. Bu mərhələ yuxarıda qeyd etdiyim kimi, A. Bakıxanov. İ. Qutqaşınlı, M. Ş. Vazehin adı ilə bağlıdır. Onların maarifçilik baxışları da əsasən vətənə sevgi, azadlıq ideyalarının tərənnümü, maarifi yaymaq və.s ibarət idi.
İkinci mərhələ 50 – 60 – cı illəri əhatə edir və bu mərhələdə Azərbaycan maarifçiliyi M.F. Axundzadənin timsalında inkişaf edib zirvəyə çatır.
Nəhayət, Azərbaycan maarifçiliyinin üçüncü və son dövrü 70 – 90 – cı illəri və XX əsrin əvvəllərini əhatə edib, Axundzadənin davamçıları olan H. Zərdabi, N. Vəzirov, F. Köçərli, A. Şaiq və başqalarının timsalında inkişaf etmişdir.
M.F. Axundzadə maarifçilik və demokratik baxışlarını 1857 – ci ildə yazmış olduğu “Aldanmış kəvakib” povestində və 1860 – cı ildə yazmış olduğu “Kəmalüddövlə məktubları” fəlsəfi traktatında geniş şəkildə əks etdirmişdir. Əsərdən aydın olur ki, şahzadələr ölkələrində hökm sürən ağır vəziyyətlə barışa bilmir, ölkələrinin mədəni geriliyinə acıyır, düşmüş olduqları fəlakətlərdən xilas olmaq üçün yollar axtarırlar. M.F. Axundzadə öz əsəri üçün iki şahzadə ( Kəmalüddövlə və Cəlalüddövlə timsalında) obrazı düşünərkən onların öz ölkələrində hökm sürən ədalətsizlikləri aradan qaldırmaq məqamında təsvir edərək artıq dünya maarifçilərinin ümumbəşəri prinsiplərindən çıxış edirdi. Həmçinin əsərdə dini dünyagörüşün tənqidi məsələsi deməyə əsas verir ki, bu əsər maarifçilik ideyalarına dərindən bələd olan bir müəllifin qələmindən çıxmışdır.
M.F. Axundzadənin maarifçi görüşlərinin formalaşması bilavasitə şəxsi həyatı ilə bağlı olmuşdur.Onun maraqlı və faciəvi həyatından bildiyimiz kimi, o, Hacı Ələsgər kimi fazil şəxsdən dərs almış, Gəncədə olarkən Şərqin dahilərindən olmuş Mirzə Şəfi Vazehə şagirdlik etmiş, ondan xeyir – dua almışdır. Həmçinin o, 1836 – 1840- cı illərdə Tiflis qəza məktəbində Azərbaycan dili müəllimi kimi çalışmış, beynəlmiləlçi maarifçi kimi formalaşmışdır. Mənə belə gəlir ki, ən mükəmməl multikultural dəyərləri M.F. Axundzadənin maarifçilik görüşlərində axtarmaq lazımdır ki, ədib bu istiqamət üzrə fəaliyyətində rus, gürcü, polyak, hind, ləzgi və digər xalqların nümayəndələri ilə dostluq əlaqələri saxlamışdır.
Görkəmli maarifçinin metodik görüşlərini araşdıran professor Camal Əhmədov onun dərslik yazmaq fəaliyyətini yüksək dəyərləndirmişdir. Bu münasibətlə alim yazır: “ O, (M.F. Axundzadə nəzərdə tutulur – T.A) müəllim işlədiyi illərdə və sonrakı dövrlərdə Azərbaycan maarifinin böhranlarını aradan qaldırmaq üçün çarələr axtarmış, pedaqoji baxımdan əhəmiyyətli işlər görmüşdür. Ən başlıcası M.F. Axundovun müəllim – metodik fəaliyyəti, dərslik hazırlamaq niyyəti ilə bağlıdır. M.F. Axundov 1839 – cu ildə “Əlifba” dərsliyini tərtib etməyə başlamışdır. Bu dərsliyi sonralar o, 1857 – ci ildə hazırladığı yeni əlifba layihəsi əsasında təkmilləşdirmiş və tamamlamışdır”
M.F. Axundzadənin yeni əlifba uğrunda apardığı 30 illik mübarizə onun maarifçilik fəaliyyətinin əsasını təşkil edir. Onun maarifçilik görüşlərinin kökünü yeni əlifba layihəsi uğrunda mübarizəsində axtaran akademik Feyzulla Qasımzadə “M.F. Axundovun həyat və yaradıcılığı” adlı monoqrafiyasında yazır: “M. F. Axundov bütün ömrü boyu xalqın tərəqqisi uğrunda yorulmadan mübarizə aparmışdır. Yeni əlifbanın maariflənmə və savadsızlığın ləğvi işində müstəsna əhəmiyyəti olacağını bilən Axundov onun həyata keçirilməsi uğrunda 30 ilə yaxın çalışmış, İrana və Türkiyəyə getmiş, Rusiya və Avropa ölkələrinə məktublar göndərmiş, dost və tərəfdaşları ilə yazışmış, onun gənc nəsil tərəfindən öyrənilməsi üçün yollar və vasitələrə əl atmış, heç bir şeyi əsirgəməmişdir”
Görkəmli maarifçinin ərəb əlifbasını dəyişdirmək uğrunda mübarizəsi qaragüruhçuların hər cür səyinə baxmayaraq tərəqqipərvər qüvvələr tərəfindən rəğbətlə qarşılanaraq alqışlanmış, hətta təltifə layiq görülmüşdür. 1863 – cü ildə böyük ədib “Əlifba layihəsi”nin müzakirəsi məqsədilə Türkiyədə Fuad Paşanın Cəmiyyəti Elmiyyəsində olarkən özünün qəddar düşməni, İran şairi Süruşun Cəmiyyət üzvlərini onun əleyhinə qaldırmasına baxmayaraq layihəni həyata keçirmək cəhdinə görə alqışlanaraq paşa tərəfindən “Məcidiyyə” ordeninə layiq görülmüş, çox təəssüf ki, layihə qəbul olunmamışdır. Professor Həmid Məmmədzadə M.F.Axundzadənin ərəb əlifbasının dəyişdirilməsi uğrunda mübarizəsinin milli və beynəlmiləl xaraterindən danışarkən yazır ki, “ ...böyük vətənpərvərin ömrünün yetkin dövrünün demək olar, əsas hissəsini həsr etdiyi bu mübarizə eyni zamanda ərəb əlifbasında yazan xalqların, o cümlədən öz xalqının ana dilində təhsili uğrunda, ana dilində kitab və mətbuatın yaranması və nəhayət, milli maarifin və mədəniyyətin inkişafı uğrunda mübarizə idi
Dahi mütəfəkkir özünün yeni “əlifba layihəsi”ni doğma yurdu Nuxada da müzakirə etmək istəmiş, bu məqsədlə 1868 – ci ildə Nuxaya gəlmiş, lakin onun bu cəhdi də həmyerlilərinin mövhumatçılığı və cəhalətpərəstliyi ucbatından müvəffəqiyyətsizliyə uğramışdır. Mənbələrdə bu günədək Axundovşünaslıqda səslənməyən XIX əsrin II yarısı, XX əsrin əvvəllərində Şəkidə yazıb-yaradan İsmayıl bəy Nakamın M.F.Axundzadə ilə dostluq etməsi, onun maarifçilik görüşlərini alqışlaması ilə bağlı məlumatlar vardır.
Tədqiqatçı alim Kamil Adışirinov 2006 – cı ildə nəşr etdirmiş olduğu “ İsmayıl bəy Nakam: həyatı və bədii yaradıcılığı” adlı monoqrafiyasında Nakam - Mirzə Fətəli Axundzadə münasibətlərindən danışaraq yazır: “...Bir gün Asya xalanı Ağa Cabbarın evinə çağırırlar. Axşam evə tacirlərdən, axundlardan və mollalardan ibarət qonaqlar yığışır. Onların arasında M.F.Axundzadə də var idi. Bir müddətdən sonra din xadimləri ilə M.F.Axundzadə arasında onlarlın geriliyi və cəhalətpərəsliyi ilə bağlı mübahisə başlayır. Mirzə Fətəli cəhalətpərəstliyin aradan qaldırılması üçün yeni əlifba layihəsi ilə çıxış edərək köhnə ərəb əlifbasının dəyişdirilməsi təklifini irəli sürür. Mübahisələrin gərgin vaxtında şair İsmayıl bəy Nakam və Ömər Əfəndi qızğın şəkildə onun tərəfində dururlar. Mübahisədə qələbə qazana bilməyən mollalar Ağa Cabbarın evini əsəbiliklə tərk edib, Mirzə Fətəli Axundzadənin və onun tərəfkeşlərinin (Nakamın və Ömər Əfəndinin-K.A.) çıxışları ilə bağlı şəhər hakimiyyətinə məlumat verirlər. İsmayıl bəy Nakam və Ömər Əfəndi evlərinə qayıtdıqdan sonra həbs olunaraq Elizavetpola (indiki Gəncə şəhərinə - K.A.) göndərilirlər. Mirzə Fətəli Axundzadəni isə şəhərdə axtarırlar. Gecə o, Asya xalanın qapısını döyərək onun evində gizlənir və ertəsi gün onun çadrasına bürünərək Tiflisə gedir”
M.F. Axundzadənin pedaqoji görüşləri çoxcəhətli olmuşdur.Onun maarifçi görüşlərində uşağın ailədə tərbiyəsi mühüm yer tutur. Maraqlıdır ki, bu böyük mütəfəkkir ailə tərbiyəsi haqqında sadəcə fikir söyləməmiş, öz qənaətlərini,özünə, öz ailəsinə tətbiq etmişdir. Mənbələrin verdiyi məlumatlardan bildiyimiz kimi, ədibin 13 övladı olmuş, onlar uzun ömür sürməmiş, yalnız qızı Nisa xanım və oğlu Rəşid sağ qalmışlar. Bu baxımdan onun oğlu Rəşidə tərbiyə baxımından ünvanladığı məktublar bütün gəncliyə ünvanlanmışdır. Dahi ədib oğlu Rəşidin təhsil və tərbiyəsinə xalqının tərəqqi və yüksəlişi kimi baxmışdır. Onun təhsilə, maarifə verdiyi ən böyük qiymət qızı Nisa xanımı bütün qohum – qardaşlarının ondan öz döndərməsinə baxmayaraq Tiflis Qızlar Gimnaziyasında oxutmasında, XX əsrin görkəmli maarifçisi Rəşid bəy Əfəndizadəni hərbiçi olmaqdan çəkindirib, adını Qori Müəllimlər Seminariyasının müsəlman şöbəsində yazdırmasında özünü göstərmişdir.
Azərbaycan maarifçiliyi ilə bağlı məsələyə elmi nöqteyi – nəzərdən yanaşsaq sovet dövrü tədqiqatlarında həmişə rus maarifçilərinin fikirləri öyülmüş, hər zaman çarizmin vurduğu zərbələrdən yan qaçıb, rus inqilabçı – demokratlarının fikirlərinin Azərbaycan mədəniyyətinə üstün şəkildə təsirini göstərməyə çalışmışlar. İkrah doğurucu məsələdir ki, nədənsə həm rus, həm də Azərbaycan pedqoqlarının qələmində M.F. Axundzadənin maarifçi görüşləri sanballı bir mövzu kimi öz əksini tapmamış, məhz Axundzadənin min bir əziyyəti hesabına açılmış Qori Seminariyasının Qazax bölməsini başa vuran görkəmli pedaqoji fikir araşdırıcısı Əhməd Seyidovun nə “Pedaqogika tarixi” dərsliyində, nə də “Azərbaycanda pedaqoji fikir tarixindən” kitabında M.F. Axundzadəyə yer verilməmişdir. Bizcə, bunun yeganə elmi səbəbi sover ədəbiyyatşünaslığının və pedaqoji fikrinin M.F. Axundzadənin əqidə bütövlüyünün təbliğinə qoyduğu ideoloji yasaqlarla bağlı olmuşdur. Lakin çox yaxşı haldır ki, bir sıra araşdırıcılar XIX əsr maarifçiləri sırasında M.F. Axundzadənin də maarifçilik fəaliyyətindən azacıq söhbət açmışlar. Ateizmin tüğyan etdiyi sovet cəmiyyətində İslam dinini kökündən balatalamış, həmişə və hər yerdə dini dəyərləri, onun əxlaqi – mənəvi keyfiyyətlərini inkar etmişlər.
Fikrimizcə, M.F. Axundzadə heç zaman dinə qarşı çıxmamış, İslam dininə qara yaxan, onu öz mənfeləri naminə inkar edib, yalnız və yalnız öz mənafelərini güdən “din biliciləri”ni, xurafatçıları, sadə xalqı aldadıb düzgün yoldan döndərən din başçılarını, axundları, seyidləri, mollaları və digərlərini tənqid edib xalqı universal şəkildə maarifləndirmişdir. Burada Axundovşünasların fikirlərinə və arxiv sənədlərinə söykənərək bir faktı qeyd etmək yerinə düşərdi. Bu fakt M.F. Axundzadəni “kafir”, “dinsiz” adlandıranlara tutarlı bir cavabdır. Bu xüsusda görkəmli nəzəriyyəçi alim, Axundovşünas Mikayıl Rəfili yazmışdır: “ Bir gün Tiflisdə Mirzə Fətəlinin mənzilinin qapısı döyülür. O, qapını açarkən qarşısında məhəllə poçtalyonunu görür. Poçtalyon ona Tiflisdə məskunlaşmış səfir Fon Fişerin məktubunu təqdim edir. Axundov məktubu oxuduqda ona məlum olur ki, səfir onu qəbuluna dəvət edir. Çağırılmış saatda Axundov onun qəbuluna gedir. Qapını açıb içəri girdikdə Tiflisin bütün tanınmış şəxslərini orada görür. Fişer ona müraciətlə deyir:
-Cənab Axundov, mən sizi iki sualdan ötrü narahat etmişəm.
Axundov Fişerə suallara cavab verməyə hazır olduğunu bildirir.
Fon Fişer soruşur:
-Deyin görək, siz həşərat dedikdə nə başa düşürsünüz?
M.F. Axundov bildirir ki, biz müsəlmanlar həşərat dedikdə torpağın altındakı cücüləri nəzərdə tuturuq. Fon Fişer həşərat dedikdə almanların da o cür düşündüklərini söyləyir.
Fon Fişer sonra soruşur ki, indi deyin görək Sizin “Quran” kitabınızda İslam dini daşıyıcılarını əsl insan, başqa din daşıyıcılarını “həşərat” adlandıran bir kəlam varmı? M.F. Axundov cavab verir ki, bizim “Quran” kitabımızda insanı mənəvi kamilliyə çağıran kəlamlardan başqa heç bir şey yoxdur”
Mükalimənin məzmunundan gördüyümüz kimi, böyük maarifçi yalançı din xadimlərinin ikiüzlülüyünü, onların dindən savadsız adamları aldatmaq üçün bir vasitə kimi istifadə etdiklərini onların üzünə dediyi üçün qəzəbə gəlmiş, hətta 1878 – ci ildə böyük ədib dünyasını dəyişəndə Zaqafqaziya Şeyxülislamı Molla Əhməd Səlyani onun meyit namazını qılmaqdan imtina etmiş, cənazəsi dörd gün ortada qalmışdır. Xalqı üçün sinəsində alovlu bir ürək gəzdirən bu dahi insanın həyatının bu müdhiş anı görkəmli “Molla Nəsrəddinçi” Əbdürrəhim bəy Haqverdiyevin qələmində aşağıdakı kimi diqqətimizə çatdırılır: “Şeyxül – islam Molla Əhməd Mirzənin vəfat xəbərini eşidib dedi: “Mən Mirzə ilə çox müsaihətdə olduğumdan onun əqidələrinə dürüst bələdəm. Bu bələdiyyət, məni onun namazını qılmaqdan imtina etməyə məcbur edir” (...,s.336). Bizədibin əsərlərini diqqətlə oxuduqda onlarda dinə qarşı heç bir etiraz sədası eşitmirik. Əksinə, dahi Mirzə Fətəli yüksək multikultural dəyərlər nümayiş etdirərək yazırdı: “Mən bəşər dostu bir insanam”.
Nəticə etibarilə qeyd edə bilərik ki, M.F.Axundzadənin maarifçi görüşlərinin əsas qayəsi cəhalətə, mövhumata və fanatizmə qarşı mübarizə, elm və maarif uğrunda çalışmaq, Avropa ölkələrinin üstün mədəniyyətini Azərbaycanda yaymaq, şəxsiyyətin azadlığına nail olmaq idi. Mirzə Fətəlinin demək olar ki, bütün əsərlərində qaldırdığı mühüm ictimai problemlər bütün müsəlman aləminin həyat tərzi, dünyagörüşü ilə bağlı idi və umumbəşəri əhəmiyyət kəsb edirdi. Bu problemlər ədibin əsərlərində mücərrəd şəkildə qoyulmamış, o, həmin məsələlərə xurafatla barışmaz mübarizə fonunda yanaşmışdı. Əbəs deyil ki, ədəbiyyat tarixi ədibin “Kəmalüddövlə məktubları”nı yüksək dəyərləndirərək “xurafatla mübarizədə yüz minlik bir ordunun görə bilmədiyi bir işi görən əsər” kimi öymüşdü.

Bir sözlə, dahi M.F.Axundzadə maarifçi görüşlərində bəşəriyyətə xidmət etmiş, xalqların maariflənməsi, tərəqqi yolu ilə irəliləməsi, millətlərin dostluğu və qardaşlığı, insanın azad və xoşbəxt yaşaması uğrunda döyüşən bir vətənpərvər kimi özünü göstərərək dünya ədəbiyyatının ölməz simaları sırasına öz adını qızıl hərflərlə yazmışdır. Sanki dahi dramaturq aşağıda ifadə etdiyi kəlamı öz həyatı üçün söyləmişdi: “Dünyada insan üçün ən böyük ləyaqət hissi özündən sonra yaxşı ad qoyub getməkdir ki, bu da yalnız yaxşı əməllər sayəsində ola bilər”
Hazırda təhsilə yeni yanaşma müstəvisində dahi dramaturqun elmi tərcümeyi – halının və ədəbi irsinin yeni texnologiyalar üzrə mükəmməl tədrisi məktəblərin, ədəbiyyat müəllimlərinin qarşısında duran qaçılmaz vəzifələrdəndir.

Tural ADIŞİRİN
AMEA ŞREM-in kiçik elmi işçisi

ZƏNGƏZURU ERMƏNİLƏRƏ KİM SATDI

afgan73 — Thu, 11 Jul 2019 20:43:31 GMT

ZƏNGƏZURU ERMƏNİLƏRƏ KİM SATDI

Vətən torpaqları tarixi düşmənlərə peşkəş edilirdi

Azərbaycanın əzəli torpaqları olan Zəngəzur ermənilərə peşkəş edilirdi.

Zəngəzurun bir hissəsinin Ermənistana verilməsində AKP MK Siyasi və Təşkilat bürolarının birgə iclasının (30.11.1920) böyük “xidməti” olub və qəbul etdiyi “tarixi” qərarlara aydınlıq gətirmək məqsədilə orada iştirak edənlərin tərkibinə də mütləq diqqət yetirilməlidir.

Q.Orconikidze, Sarkis (S.Ter-Danielyan), Y.Stasova, Q.Kaminski, N.Nərimanov, Ə.Qarayev, M.Hüseynov və s. iclasda 3-cü məsələ kimi “Ermənistan İnqilab Komitəsinin Ermənistanda Sovet hakimiyyətinin elan olunması haqqında teleqramı” müzakirə edilmiş və geniş bir qərar çıxarılmışdı.

Həmin qərarın “v” bəndində yazılırdı: Sovet Azərbaycanı ilə Sovet Ermənistanı arasında heç bir sərhəd mövcud deyildir. İclasın və qərarın, demək olar ki, başlıca məqsədi onun mərkəzi bəndində (“q”) öz əksini tapmışdı.
Orada deyilirdi ki, Zəngəzur və Naxçıvan Ermənistana keçir. Digər bəndlərdə isə yazılırdı: d) Qarabağın dağlıq hissəsinə öz müqəddaratını təyin etmək hüququ verilir;
e) Sovet Azərbaycanı Sovet Ermənistanı ilə qırılmaz hərbi və təsərrüfat ittifaqı bağlayır (o cümlədən, neft haqqında göstərilsin).
“J” və “İ” bəndlərində isə N.Nərimanova bütün bunlar barədə Bəyanat hazırlamaq və onu Bakı Sovetinin plenumunda elan etmək tapşırılırdı.
Zəngəzurun ermənilərə verilməsi, əslində isə “bağışlanması” istiqamətində daha bir addım 1920-ci il dekabrın 1-də atıldı.
Həmin gün Bakı Sovetinin Ermənistanda Sovet hakimiyyəti qurulması münasibətilə keçirilən, təntənəli “tarixi” iclasında N.Nərimanov Bəyanatla çıxış etdi. “Sovet Azərbaycanı Ermənistan və Zəngəzurda ən yaxşı yoldaşlarımızın-kommunistlərin günahsız qanını tökmüş və tökən daşnakların hakimiyyətinə qarşı əməkçi erməni xalqının mübarizəsinə yardım göstərərək elan edir ki, bundan belə heç bir ərazi məsələləri əsrlərdən bəri qonşu olan iki xalqın: ermənilərin və müsəlmanların bir-birinin qanını tökməsi üçün səbəb ola bilməz; Zəngəzur və Naxçıvan qəzalarının ərazisi Sovet Ermənistanın bölünməz ərazisidir.
Bakı Sovetinin həmin iclasındakı çıxışında “əzabkeş erməni xalqının” Sovet hakimiyyətinin bayrağı altına gəlməsini alqışlayan Q.Orconikidze bu bəyanatı “bəşəriyyət tarixində nümunəsi olmayan mühüm əhəmiyyətli tarixi akt” kimi qiymətləndirmişdi. Həmin çıxışında o, Azərbaycanın strateji bölgələrinin əhəmiyyətini azaldaraq demişdi:
“Zəngəzur, Naxçıvan və Qarabağ ruslar üçün heç nə deməkdir. Zəngəzur məhsulsuz dağlardır, taxılı yox, suyu yox, Naxçıvan bataqlıq və malyariyadan başqa bir şey deyildir, Qarabağda da heç nə yoxdur. Və budur yoldaş Nərimanov deyir: “Onları özünüzə götürün. Bu məhsulsuz torpaqları Ermənistan üçün götürün”. Sanki Sovet Azərbaycanı artıq yükdən xilas olur”
O vaxt Azərbaycan torpaqlarının ermənilərə verilməsinin (“bağışlanmasının”) həmin dövrdə və gələcəkdəki acı nəticələrini dərk edənlər və buna qarşı çıxanlar da az olmamışdı. M.Rəsulzadə yazırdı: “Ermənistanda dəxi bolşevik hökuməti təsis edər-etməz rus siyasəti Nəriman bəyin səxavətkar ağzı ilə iki gün əvvəl müdafiə eylədiyi Zəngəzur ilə Naxçıvan qəzasını təntənəli bir sürətdə Ermənistana hədiyyə etdi”.
N.Nərimanovun tarixi torpaqlarımızı ermənilərə hədiyyə etməyinə, 40.000dən çox əhalinin öldürülməsinə səbəb olan ruslarla yan-yana olmasına baxmayaraq onun etdiyi müsbət addımları ( Dərbənddə bir neçə dəfə xəstələri pulsuz müayinə edib, Bahadır və sona romanını yazıb, öz ölkəsinə qarşı bu hərəkətləri könülsüz edirdi) nəzərə alaraq onu necə qəbul etməli və adlandırmalıyıq?!
Karabakhmedia.az

Abdal - Təsəvvüfün (Sufizmin) əsası kimi

afgan73 — Thu, 13 Jun 2019 00:54:06 GMT

Abdal - Təsəvvüfün (Sufizmin) əsası kimi

Elmi ədəbiyyatda qəbul olunduğu və yuxarıda şərh etdiyimiz kimi, dini-ürfani aspektdə "Abdal", əsasən, ərəb dilində, "bədəl", "bədil" sözlərinin cəmindən yaranmış, "qarşılıq, əvəz, birinin yerinə keçən; bir şeyin yerini tutan" deməkdir, yaxud " abd" - "Allahın qulu" mənalarını verir, türk dillərində "abdallar", fars dilində "abdalan" şəklində cəm halda işlədilmişdir.

Hazırda " Abdal" təsəvvüf doktrinası adpektində, ərəb, fars və türk dillərində, həmin mənada müxtəlif səviyyələrdə, əsasən 3 ümumiləşmə səviyyəsində - mərhələsində qəbul edilir ki, onların ilahi-kamillik dərəcələrinə görə vahid tamın hissələri olması nəzərə alınmaqla, sadəcə, şərti olaraq bir-birindən fərqləndirmək lazım gəlir.
I səviyyədə - Abdal (ilahi " qeyb" biliyinə və gücünə malik) - ilahi mistik səviyyədə - Allahıın dünyanı Abdalların vasitəsilə idarə etməsi, dünyanın nizamını onların basitəsilə qoruması, onları digər yaradılmışlardan (insanlardan, mələklərdən, cinlərdən və sair) fərqli olaraq, Allahın icazə verdiyi həddə "Qeyb elmi" ni bilmələri, "Quran" da "Əshabi-Kəhf" surəsindəki Musa peyğəmbərə "ledün" elmi öyrədən, Allahın özünün də onun kim olduğunu açıqlamadığı, yəni "qeyb" saxladığı bənə ("Quran" təfsirçiləri Məhəmməd Peyğəmbərin hədislərinə istinadən onun Xızr olmasını ehtimal edirlər) kimi (Abdalani-Xızır); həmin səlahiyyətlərini yerinə yetirmələri üçün yüksək mistik, metafizik, kosmoloji enerjiyə malik olmaları və qeyb aləminin ərənləri olmaları ("Ricalül-qeyb" olmaları,) Qeyb Ərənləri kimi iyerarxiya təşkil etmələri, iyerarxiyanın zirvəsində Məhəmməd Peyğəmbərin ruhu - "Qütb Abdalı", ondan aşağıda iki yardımçısı - "Abdalları", ondan aşağıda isə digər dərəcə və adlarla başqa Abdalların olması; onların hər birinin özünə məxsus vəzifələrinin olması, hər birinin 1 iqlimi - göyü (səmanı) - birlikdə 7 göyü (iqlimi) idarə etmələri və sair yüksək dini-mistik idarəetmə mükəlləfiyyətlərinin olması; bu baxımdan, müxtəlif mənbələrdə dəyişik rəqəmlərlə Abdalların "Müqəddəs 3-lər, 7-lər, 40-lar, 70-lər, 80-lər, 100-lər, 300-lər (313-lər) və sair kimi" qəbul edilən, lakin əski mətnlərdə, əsasən "40 müqəddəs övliya" - "Qırxlar - piri" kimi mövcud olması; həmin konsepsiyaya görə, Qeyb ərənlərindən biri vəfat etdikdə, Allahın onun yerinə digərini əvəz olaraq keçirməsi, yəni "bədəl", "bədil" - "əvəz" olmaları; əski ədəbiyyatda onların eyni vaxtda iki yerdə görünə bilmələri, odda yanmamaları, suyun üzəri ilə yerimələri, ən ağır xəstəlikləri müalicə etmələri, bəlaları aradan qaldırmaları və sair yüksək "qeyb" qabiliyyətlərinin olması; Allahdan nə istəsələr, Allahın onların diləyini yerinə yetirməsi ( bu kəramətlər ulu babam Miskin Abdalda da olmuşdur ki, bu haqda sonrakı bölmədə ətraflı danışılacaqdır);

Altay, Orta Asiya, Şimali Qafqaz və Dağıstan xalqlarında İslama qədərki dövrdə mövcud olmuş "allahlar panteonu"nda Abdalın "Ov allahının adı, dağ heyvanlarının hamisi", İslamda sonrakı dövrdə isə həmin xalqlarda "mistik, metafizik qüvvəyə malik Mübarək şəxs, böyük möcüzələr sahibi, Pir" (yəni daha çox mifik obraz, eyni zamanda real şəxsiyyətin sintezi) kimi anlaşılması da bu aspektdə öyrənilməlidir;

II səviyyədə - Abdal (təriqət müqəddəsi, piri, övliyası, ocağı) - təsəvvüf (sufi) cərəyanı, doktrinası səviyyəsində - "özlərini tamamilə Allaha həsr etmiş, "şəriət, təriqət, mərifət mərhələlərini keçərək, Həqiqət mərhələsinə - Allaha qovuşmuş, "fənafillah" olmuş, "Allahda ərimiş", buna görə də Allahdan ona ilahi güc və "ledün elmi" - ilahi biliklər nəsib olmuş, müxtəlif dərəcələrdə möcüzələr göstərməyə qadir, yəni adi insanlardan üstün metafizik-mistik qüvvəyə malik (eyni vaxtda iki yerdə görünə bilmələri, odda yanmamaları, bəlaları aradan qaldırmaları və sair, ümumiyyətlə, Allahdan nə istəsələr olması) müqəddəs övliya, pir, ocaq sahibi, mürşid kimi.

Bu baxımdan, Abdallar "Ricalül-qeyb" - Abdallıq doktrinasının təzahür formaları, istiqamətləri, Abdallıq kökü üzərində pöhrə vermiş budaqları olan "Səfəviyyə", "Bəktaşilik", "Mövləvilik", "Ələviyyə", "Xəlvətiyyə" və sair təsəvvüf - sufi cərəyanlarının mürşidləri (ustad müəllim) kimi çıxış etmişlər. Onlar "Ricalül-qeyb" - "Qırxlar piri" tərəfindən ən yüksək sayılan Abdal - sufilik "orden"nə layiq görülmüş, həmin dərəcə ilə təltif edilmiş, əsl adlarından əlavə "Abdal" adını da daşıyan və həmin adla tarixə düşmüş, həmim adla ilahi məzmunda şeirlər yazmış, Allaha qovuşmaqda sufi musiqisini - saz havalarını vasitə kimi istifadə etmişlər. Bu səviyyədə də Abdallar 1-ci səviyyədə açıqladığımız "Ricalül-qeyb" Abdalları, "müqəddəsləri" kimi mövcud olmaqla, "Ricalül-qeyb"in kənar anlayış olmayıb, fərqli mahiyyət kəsb etməyib, elə "Ricalül-qeyb"in təzahürləri kimi çıxış edirlər;

III səviyyədə - Abdal (tək şəxs deyil, icma, qrup, zümrə kimi) - bu səviyyədə Abdallar "Ricalül-qeyb"ə məxsus aləmin şərtlərinə uyğun yol ilə gedən, öz halal əməkləri, yolçuluqları, zəhmətləri ilə yaşayaraq, özlərini Allaha həsr etmiş, daim Allahı zikr edən, insanları İslama, müsəlmanları yaxşı işlər görməyə, pis işlər görməkdən çəkinməyə dəvət edən, qrup halında özlərini "Abdallar" adlandıran icmalardır. Həmin səviyyədə Abdallar, həm də və daha çox , qədim Ağ Hun türk tayfası kimi də xarakterizə olunur və bu səviyyədə hər iki anlayış - həm tayfa adı kimi Türklüyü bildirən əlamət, həm də bütün həyatını Allaha həsr etmiş icmalar kimi müqəddəs şəxsiyyətlər əlaməti, demək olar ki, bir-biri ilə qarışdığından, vahid vücud təşkil etdiyindən onları ayırd etmək, aralarında hansısa sərhəd müəyyən etmək mümkün deyildir. Bu icmaların içərisində, müxtəlif peşə sahibləri olmaqla yanaşı, Haqq aşiqləri qismində aşıqlıq edən, Abdal təxəllüsü ilə şeirlər yazan, Abdal musiqisi (bu musiqi hazırda Anadolda geniş yayılmışdır, "Abdal" musiqi növü, "Abdal" musiqi qrupları və sair) ilə məşğul olan müxtəlif "Abdal" qrupları təşkil edən, mümkün qədər böyük kütlədən ayrı, qrup halında kənar yerlərdə - "Abdal", "Abdallar" və ya başqa adlarla adlanan ayrıca kəndlərdə, böyük şəhərlərdə də əsasən, ayrı-ayrı məhəllələrdə cəm halda yaşayan, özlərini Allaha ibadətə həsr edən, Abdal təkəllərinə gedib, Abdallıq ənənələrini qoruyub, saxlayan zümrə kimi tanınırlar.

Bu zümrə, əsasən, tarixdə mövcud olmuş övliya Abdalların qohumları və ya nəsil törəmələri kimi babalarının yolunu davam etdirən icmalar kimi qəbul edilir.
Göründüyü kimi, bu bölgü şərti olmaqla hər üç səviyyədə Abdalların, əslində vahid başlanğıcdan güc, qüdrət, ilham almaları, eyni yolun yolçuları olmaları, sadəcə, hər birinə verilən "ilahi güc, qüdrət, möcüzə və vahid " iyerarxiyada" tutduqları mövqe, səviyyə, dərəcə baxımından fərqlənirlər.

Tofiq Hüseynzadə - "Miskin Abdal - Qeyb Ərəni, Təsəvvüf Piri" kitabından

Goyce.az

İtirilmiş uşaqlıq - Qrem Qrinin essesi

afgan73 — Thu, 13 Jun 2019 00:40:42 GMT

İtirilmiş uşaqlıq - Qrem Qrinin essesi

...Uşaqlıqda oxunan bütün kitablar kəşfdir və onlar kartlarla gələcəyi, suya baxaraq ölümü oxuyan falçı kimi bizə gələcəyimizdən xəbər verir. Görünür, elə buna görə də onlar bizi o cür həyəcanlandırır. Heç gör, bugünkü kitablarda ömrümüzün ilk on dörd ilinin kitablarındakı həqiqətlərə rast gəlirikmi?

...Mən, kitab oxumaq bacarığımı başa düşdüyümü qala qapısının açar dəliyinə salınıb qəfil çevrilən açar kimi dəqiq xatırlayıram - təkcə əlifbadan sonrakı mərhələ olan, vaqon- ların dəmiryolunda düzülüşü kimi hecalara ayrılmış sözləri yox, əsl kitabı.
Mən öz kəşfimi bütün yay ərzində sirr olaraq saxladım, istəmirdim bunu kimsə bilsin. Görünür, artıq o zaman mən bunun təhlükəli olduğunu anlamışdım. Oxumağı bacarana qədər mənim üçün heç bir təhlükə yox idi- hələ carxlar hərəkətə gəlməmişdi. İndi isə gələcək həyat məni hər tərəfdən rəflərdəki onu nə zaman seçəcəyimi gözləyən kitablarla dövrəyə almışdı. Məni mühasiblik və ya koloniya məmurluğu, Çində plantasiya sahibliyi və ya bank müdirliyi, xoşbəxtlik, kədər və nəhayət, məhkum olduğum ölüm (çünki onu da peşə kimi biz özümüz seçirik) gözləyirdi. Həyat bizim əməllərimiz və kiçik hiyləgər- liklərimizlə, qorxu və cəsarət anları ilə formalaşır.
Çox güman ki, anam mənim kəşfimdən xəbərdar idi, çünki biz yay tətilindən evə qayıdarkən mindiyimiz qatara əyləşəndə o, mənim dizlərim üstünə Ballantaynın (Robert Maykl -1825-1894, Şotland yazıçısı, XIX əsr macəra janrında əsərlər qələmə alan ən məşhur yazıçı nəzərdə tutulur-X.N.) içərisində cəmi bir rəngli şəkil olan "Mərcan adası" kitabını qoydu. Təbii ki, mən özümü ələ vermədim. Bütün yol boyu şəklə baxdım və bircə dəfə də olsun kitabı vərəqləmədim. Evdəki rəflərdə isə (evimizdə rəf çox idi, çünki ailəmiz böyük idi) məni çoxlu kitablar gözləyirdi, əsasən də biri... Amma lap yuxarıdakı o kitabı götürənə kimi əlimə keçən bir neçə kitabı oxumaq qərarında idim. Onlardan hər biri sanki sehrli büllur idi və içərilərində həyatın gedişatını görən uşaq heyran olmaya bilməzdi.
Bax, burda- al-əlvan rənglərlə rənglənmiş üz qabığının altında Kapitan Gilsonun "Pirat aeroplan"ı uçur. Mən bu kitabı ən azı altı dəfə oxumuşam. Bu, Böyük səhradakı itmiş sivilizasiya və hava ilanından fərqlənməyən, tennis topu böyüklüyündə bombası, aeroplanı olan qəddar yanki-pirat haqqında hekayə idi. Yanki böyük həcmdə pul tələb edirdi, amma qızıl şəhər, düşərgəyə daxil olub aeroplanı sındıran gənc hərbiçi qəhrəman tərəfindən xilas oldu. Qəhrəmanı tutdular və o, düşmənlərin ona necə məzar qazmalarına baxdı. Onu sübh vaxtı güllələməli idilər. Vaxt keçirmək və qəhrəmanı ağır düşüncələrdən uzaqlaşdırmaq istəyən xeyirxah yanki-pirat onunla kart oynamağa başlayır. Məzarın yanındakı bu gecə oyunu, mən öz romanlarımdan birinə həmin vəziyyətə oxşar poker oynanılan səhnə əlavə edərək ondan qurtulana kimi məni uzun illər təqib etdi .
Entoni Houpun "Sofya Kravonskaya"sı isə kraliçaya çevrilən qabyuyanın hekayəsi idi... "Sofya"nın ardınca Stenli Veymanın "Frensis Kladın hekayəsi" gəlirdi və ancaq bundan sonra həmin illərin əsas kitabı olan "Çar Süleymanın ehtiyatı" başlayırdı.
Ola bilər ki, mən onu rəfdən götürən zaman qərarlı deyildim, amma şübhəsiz ki, o mənim gələcəyimə öz təsirini göstərdi. Alan Kvotermeyn, ser Henri Kurtis, kapitan Qud və nəhayət, qoca ifritə Qaqula haqqındakı romantik əfsanələr olmasaydı, on doqquz yaşımda koloniyalar Nazirliyinə məni Niger donanmasına hərbi xidmətə götürmələri üçün müraciət edərdimmi? Sonralar mən artıq hər şeyi dərk edəndə də xəyal etdiyim Afrika məni yenidən cəlb etdi və 1935-ci ildə mən qızdırma tutmalarından Liberiyada, səyyar yataqda ayıldım. Qarşımdakı viski şüşəsinin altından işıq yandı-qaranlıqda suçovul peyda olmuşdu.
Əgər Qaqula və onun "dərisinin kobranın kapuşonu kimi yığılıb-açıldığı sarı keçəl kəlləsi" qarşısında qurtulmaq mümkün olmayan heyranlıq olmasaydı, mən bütün 1942-ci ili Fritaundakı Syerra Leondakı kiçik boğucu ofisdə keçirməzdim. Səhranın arxasında yerləşən Kukuanlar ölkəsi ilə Sav Çariçası dağları arasında ortaq cəhət azdır - hər iki məkan eyni qitədə olsa da kor-koranə getdiyim eyni təsəvvürlü yerlər sırasında yerləşirdi. Bir axşam Zigitdə, Fransız Qvineyası ilə Liberiya sərhəddində mən Qaqulaya və onu təqib edənlərə bir az da yaxınlaşdım. Mənim xidmətçilərim gözlərini ovucları ilə bağlayaraq evə qaçdılar və pəncərədən uzaqlaşdılar. Hardasa təbil çalırdı və başı üzərində qəddar ruh dolaşdığı müddətdə bütün şəhər qapıları qıfıllanmış vəziyyətdə idi.
Amma bu kitab da heç bir köməklik göstərə bilmədi. Orda lazımi cavab yox idi - açar qalanın qapısına düşmürdü. Qaqulanı mən aydın təsəvvür edirdim, axı o hər gecə yuxumda, kamodla uşaq otağının qapısı arasında məni gözləyirdi. O, məni indi də - yorgun və ya xəstə olduğum zamanlarda gözləyir.
Hə, Qaqula hələ də mənim xəyallarımda yaşayır, amma Kvotermeyn və Kurtis isə... Hətta on yaşımda da bu qəhrəmanlar məndə olduqca "yaxşı" təəssüratı yaradırdı. Onlar o qədər mükəmməl və dözümlü idilər ki, hətta səhvi də onun öhdəsindən necə gəlməyi göstərmək məqsədi ilə edirdilər. Özünə əmin olmayan uşaq onların əzəmətli çiyinlərinə etibar edərək söykənə bilməzdi.
Nəhayət, uşaq demək olar ki, hər şeyi bilir, onun sadəcə olaraq öz mövqeyi yoxdur. Ona qorxaqlıq da, utanmaq da, yalan da, ümudsizlik də yaddır. Qan içərisində Bozlar ordusunun qalıqlarıyla birgə saysız-hesabsız Tval ordusu ilə mübarizə aparan Ser Henri Kurtis olduqca igid qəhrəman idi. Bu cür adamlar mənə Platonun ideyalarını xatırladır: onlar bizim yaşadığımız həyat üçün yararsızdır.
Amma - xoşbəxtlikdən, yoxsa bədbəxtlikdəndi bilmirəm - on dörd yaşımda kitabxana rəfindən missis Mardjori Bouenin "Milan ifritəsi" ni götürəndə mənim aqibətim həll olundu. Bu zamandan da mən yazmağa başladım, gələcək məmur, müəllim və ya ruhani isə özünə başqa daldanacaq axtarmağa yollandı. Bu möhtəşəm romanın müəllifini təqlid edərək, hadisələrin on altıncı əsrdə İtaliyada və ya on doqquzuncu əsrdə İngiltərədə baş verdiyi olduqca qəddar düşüncələrlə, amma romantik mövzuda xeyli hekayə yazmışdım. Dəftərlərim bu hekayələrlə aşıb-daşırdı. Elə görünə bilər ki, məni birdəfəlik iş üçün nəzərdə tutulmuş düşüncə ilə təmin etmişdilər.
Niyə? İlk baxışda 'Milan ifritəsi" milan hersoqu Can Qaleatso Viskontinin və Veroniya hersoqu Mastino della Skalanın düşmənçilik hekayəsidir. Bu real dünyada özümü ser Henri Kurtis kimi təsəvvür etmək istəmirdim - uşağın mənasız alicənablıqdan imtina edən, dostluğa xəyanət edən, şərəfsiz adla vəfat edən, hətta xəyanətdə də bəxti gətirməyən della Skalanın maskası arxasında gizlənməsi daha asandır. Qəzəbin gözəl və səbrli dahisi Viskontini isə mən hər gün görürdüm. O, mənim yanımdan keçirdi və onun qara kostyumundan naftalin iyi gəlirdi. Onun adı Karter idi. O, ildırımlı bulud kimi dəhşət saçırdı. Xeyirxahlıq bircə dəfə insan bədənində ideal təcəssümünü tapır, bu bir daha təkrarlanmır, qəzəb isə onda hər zaman sığınacaq tapa bilir. İnsan təbiəti ağ-qara yox, boz-qaradır. Mən bunu "Milan ifritəsi"ndə oxumuşdum, sonra ətrafıma baxmış və bunun həqiqət olduğunu görmüşdüm.
...On dörd il mən xəritəsiz şəraitdə, cəngəllikdə yaşamışdım və yolu gördüyüm zaman əlbəttə ki, onun üzəri ilə getməyə başladım. Amma yenə də mənə elə gəlir ki, yazmaq istəyi məndə əsas etibarı ilə miss Ouenin kitabındakı həmin möcüzəli varlığın təsiri ilə yarandı. Onu oxuyarkən siz şübhə etmirsiz ki, yazmaq sevinmək deməkdir, səhv etdiyiniz hadisələr haqqında isə olduqca gec xəbər tutacaqsız. İlk kitab həqiqətən sevindirir. Beləliklə, öz formulamı mən miss Bouendən götürmüşdüm (sonralar dini biliklər bunu mənə başqa cür izah etdi, amma formulanı mən artıq bilirdim): İdeal qəzəb ideal xeyirxahlığın bir də heç zaman ayaq basmayacağı yerdə gəzir və təkcə saatsaz ümid edir ki, ədalət nə vaxtsa, sonunda qalib gələcək.
İnsan hər zaman narazıdır, elə mən də "çar Süleymanın ehtiyatı"nı oxumaqla kifayətlənmədiyimə və uşaq otağındakı rəfdən gələcək "koloniya məmurunu götürmədiyimə" görə tez-tez təəssüflənirəm. Amma arzulamağın nə mənası var ki? Hər bir anı yerində həll edən kitablar həmişə yanındadı və indi uşaqlarım hər biri rəflərdən öz gələcəyini götürərək səhifələri vərəqləyirlər./edebiyyatqazeti.az/
1947

Rus dilindən tərcümə etdi: Xatirə Nurgül

Gülüstani-İrəm əsəri haqda

afgan73 — Tue, 30 Apr 2019 18:34:09 GMT

Azərbaycan və Dağıstan xalqlarının tarixinə aid olan "Gülüstani-İrəm" Abbasqulu ağa Bakıxanovun ən böyük elmi əsəridir. Əsər ilk məxəzlər əsasında, müəllifin uzun illər bu sahədə apardığı ciddi tədqiqatın nəticəsində yazılmışdır. Müəllif özü dövlət başçısına və müasirlərinə yazdığı müraciətnamələrində əsər haqqında "mənim uzun illər zəhmətimin məhsuludur" – deyə qeyd edirdi. Müəllif bu əsərini yazarkən bir neçə dəfə arxeoloji tədqiqat işləri aparmış, tarixi abidələrdən, köhnə binaların qalıqlarından, sikkələrdən, padşahların və xanların fərmanlarından, milli əfsanələrdən, dini kitablardan, "Avesta"dan, qoca kişilərin nağıl və rəvayətlərindən, səyyahların verdiyi xəbərlərdən, gürcü və ləzgi salnamələrindən, çoxlu şərq mənbələrindən, qədim yunan, Roma, Azərbaycan, erməni və rus alimlərinin əsərlərindən istifadə etmişdir. Bu əsəri də Abbasqulu ağa Bakıxanov müqəddimə ilə başlayır. Müəllif yığcam, lakin dolğun məzmunlu bu müqəddimədə tarix elminə qısa bir tərif verir, onu cəmiyyət və xalq üçün ən faydalı elmlərdən sayır. Tarixə müasir elmin tələbləri nöqteyi-nəzəri ilə yanaşan müəllif bəşəriyyətin keçmiş həyatını təcrübə adlandırır. Hal-hazırdakı və gələcək həyatı yaxşı qurmaq üçün, bu təcrübədən istifadə etməyi lazım bilir.

"Gülüstani-İrəm"in müqəddiməsində Azərbaycanın və Dağıstanın qısa coğrafi təsviri, qədim yunan, erməni, ərəb və rus mənbələrinə istinad edilərək bu ölkələrin xalqlarının mənşəyi, dili və dinləri haqqında maraqlı məlumat verilir. Azərbaycan və Dağıstan xalqlarını tarixini Abbasqulu ağa Bakıxanov bu xalqların öz daxili həyatlarına və tarixin ümumi inkişafına görə deyil, mühüm tarixi hadisələrə görə 5 dövrə ayırmış və buna əsasən də əsərini 5 fəslə bölmüşdür:

1. İslam dövlətinin zühurundan ərəb qoşunlarının gəlməsinə qədər Şirvan və Dağıstan ölkələrində baş verən qədim hadisələr. 2. Ərəb qoşunlarının Azərbaycana gəlməsindən başlayaraq monqolların istilasına qədər. 3. Monqol istilasından Səfəvilərin zühuruna qədər. Şirvanşahlar sülaləsi və onların səltənətinə aid hadisələr. 4. Səfəvilər dövlətinin zühurundan Nadir şahın vəfatına qədər. 5. Nadir şahın vəfatından "Gülüstan" adlı yerdə Rusiya və İran dövlətləri arasında bağlanan sülh müahidənaməsinə qədər.

Əsərin birinci fəslində "Tarixi-Təbəri", "Tarixi-güzidə", "Nizamüt-təvarix", "Kitabi-məsalikül-məmalik", "Xəritətül-əcaib" kimi qədim Şərq mənbələrinə istinadən Nuhun tufanı, onun övladları, Yasəf, Ham və Sam nəsilləri, Yəcuc və Məcuc, skiflər, massagetlər, xəzərlər, Sasani hökmdarlarının Azərbaycandakı hakimiyyəti və s. haqqında yarımelmi, yarıməfsanəvi məlumat verilir. Bu fəsil müqəddiməyə və əsərin sonrakı fəsillərinə nisbətən zəif işləmişdir. Əsərin ikinci fəsli Azərbaycan və Dağıstan ölkələrinin ərəb işğalçıları tərəfindən istila olunması, ümumiyyətlə, ərəblərin bu ölkələrdəki hakimiyyəti dövrünün tarixinə həsr olunmuşdur. Həmin fəsildə ərəb xəlifələrinin buraya göndərdiyi hakimlər, ərəblərin xəzərlərlə vuruşmaları, xarici işğalçıların istilasına qarşı Babəkin mübarizəsi, onun Bağdadda əziyyətlə öldürülməsi və s. haqqında məlumat vardır. Lakin məşhur Babək üsyanı haqqında verilən məlumat həm müxtəsər, həm də çox ruhsuz və sönükdür. Bu məlumat uzun illər ərəb işğalçılarına qarşı qarşı amasızcasına vuruşan və ərəb xəlifəsinin əmri ilə zülm və işgəncələrlə öldürülən bu cəsur xalq qəhrəmanının fəaliyyəti tarixini qətiyyən işıqlandıra bilmir. Bunun səbəbi müəllifin tarixi hadisələrə xalq azadlıq hərəkatı nöqteyi-nəzərindən yanaşa bilməməsidir.

Abbasqulu ağa Bakıxanov "Gülüstani-İrəm"də məşhur Azərbaycan coğrafiyaşünası Zeynalabdın Şirvaninin "Riyazüs-səyahə" əsərinə əsaslanaraq, Azərbaycan sözünü Babəkin adı ilə əlaqələndirir. Üçüncü fəsil hülakülərin və teymurilərin hakimiyyəti dövrünü işıqlandırır və Şirvanşahların səltənət və nəsibinə dair tarixi məlumat verir. Bu fəsildə Ağqoyunlular və Qaraqoyunluların mənşəyi və məşhur alim Xacə Nəsrəddin Tusi haqqında da məlumat vardır. Əsərin ən böyük bir hissəsini təşkil edən dördüncü fəsil Səfəvi padşahlarının və onların süqutundan sonra İran taxtına oturan Nair şah Əfşarın hakimiyyəti tarixinə həsr olunur.

"Fütuhati-Əmini", "Tarixi-aləm-arayi-Abbasi", Qolikovun "Böyük Pyotrun fəaliyyəti", Ustryalovun "I Pyotrun səltənət tarixi" və s. rus, fars və osmanlı mənbələrindən istifadə edilərək, fəsildə I Şah İsmayıl, I Şah Abbas və Nadir şahın hərbi səfərləri, Rusiya və Türkiyə qoşunlarının Dağıstan və Azərbaycan ölkələrinə hücumları, Sultan Səlim Yavuzun qoşunları ilə I Şah İsmayılın qoşunları arasında Təbrizin yaxınlığında gedən məşhur "Çaldıran" döyüşü, bəhs olunan dövrdə yerli əmir və hakimlərin fəaliyyəti haqqında zəngin məlumat toplanılmışdır. "Gülüstani-İrəm"in beşinci və son fəsli Nadir şahın ölümündən (1747) ta 1813-cü ildə Rusiya və İran dövlətləri arasında bağlanan "Gülüstan" sülh müqaviləsinə qədər 60 ildən artıq bir dövrü əhatə edir. Beşinci fəsil "Gülüstani-İrəm"in ən orijinal hissəsidir. Xanlıqlar dövrünün işıqlandırılması nöqteyi-nəzərindən beşinci fəslin böyük elmi əhəmiyyəti vardır. "Gülüstani-İrəm" "Nəticə" adı ilə gedən sonluqla bitir. Lakin bu "Nəticə" əsərdə verilən məlumatın yekunu və ya xülasəsindən ibarət deyildir. Bu əsərdə sadəcə bir əlavədir. Əlavədə Azərbaycanın məşhur alimi, yazıçı və şairləri haqqında qısa məlumat verilir.

Azərbaycan və rus dillərində nəşr edilmiş bu əsər sonrakı dövrdə yaşayan tarixçilərimizin stolüstü kitablarından olub, əsasən islamın meydana gəlməsindən tutmuş 1813-cü ildə Rusiya ilə İran arasında bağlanan sülh müahidənaməsinə qədərki dövrdə xalqımızın tarixini tədqiq və təhlil etmək işində mühüm mənbələrdən biridir.

"yalan ilə doğru"

afgan73 — Sun, 09 Dec 2018 22:47:05 GMT

XIX əsr əfsanəsinə görə bir gün qarşılaşırlar. Yalan Doğruya "Bu gün nə möhtəşəm gündür " deyər. Doğru göy üzünə baxar və dərindən ah çəkərək gün həqiqətən çox gözəldir deyər. Bir yerdə xeyli zaman keçirərlər sonra bir quyunun ətrafına gəlirlər. Yalan doğruya su çox gözəldir gəl biryerdə çimək deyir. Doğru bir daha şübhəylə yanaşar və suyu əli ilə yoxlayar və suyun həqiqətən əla olduğunu hiss edər. Soyunarlar və çimməyə başlayarlar. Və birdən yalan sudan çıxar və doğrunun paltarlarını geyinib qaçar. Əsəbi doğru quyudan çıxar və yalanı tapmaq və geyimini geri almaq üçün həryerə qaçar, Dünya doğrunu çılpaq görəndə aşağılama və əsəb ilə üzünü başqa yerə çevirər. Yazıq doğru quyuya geri qayıdar utanc hissi ilə ömür boyu orada qalar və yox olar. O gündən bəri yalan doğrunun geyimi ilə dünyanı gəzər və topluluqların ehtiyyaclarını tətmin edər. Çünkü Dünya nə olursa olsun çılpaq doğrunu görməyi diləməz.. "Quyudan çıxan doğru " Jean-Leon Gerome

100 il əvvəl Azərbaycan Parlamenti necə idi?

afgan73 — Sat, 08 Dec 2018 10:59:05 GMT

100 il əvvəl Azərbaycan Parlamenti necə idi?

Təhlil Dr. Harun Yılmaz Tarixçi-alim, Britanya Akademiyasının müxbir üzvü 7 Dekabr 2018

Dekabrın 7-də Azərbaycan Parlamentinin yüzilliyi qeyd olunur. Başqa sözlə, parlament Azərbaycanda ən qədim siyasi müəssisələrdən biridir. Bu, Azərbaycan siyasi mədəniyyəti üçün böyük nailiyyətdir. Çoxpartiyalı sistemlərdə parlament, müxalif partiyalara iqtidar partiyasının qərarlarını sorğulamaq imkanı yaradır. O, müxtəlif siyasətlər və ideologiyalar üçün azad platforma rolunu oynayır. Təbii olaraq, 1918-ci ildən başlayaraq parlament ənənəsində davamlılıq və fasilə zamanları olub. 28 May: Azərbaycan tarixinin şanlı səhifəsi Cümhuriyyət hökuməti Azərbaycanı necə idarə edirdi? İlk 6 ayın hadisələri 1918-ci il mayın 28-i Azərbaycanın müstəqilliyi elan edilən zaman, Milli Şuranın Azərbaycan xalqını təmsil edən tərkibində 44 üzv var idi. Bu üzvlər gələcək parlamentin əsası idilər. 1918-ci il noyabrın 16-sı Milli Şuranın həmin 44 üzvü Bakıda Tağıyevin Qızlar Məktəbində fəaliyyət göstərməyə başlayır. Lakin milli parlament adlandırılması üçün bu say çox az idi. Onlar bir il əvvəl Sankt Peterburqda Transqafqaz Müsəlmanlarını təmsil etmək üçün müxtəlif sistemlər əsasında seçilmişdilər. Eləcə də Azərbaycanda təmsilə ehtiyacı olan başqa millətlər da var idi. Noyabrın 16-sı Milli Şura çağırılarkən üzvlər bu problemləri də müzakirə edirlər. Seçkilər təşkil etmək əvəzinə onlar yerlərin sayını artıraraq mövcud Şuranı parlamentə çevirmək qərarına gəlirlər. Bu isə ölkədəki müsəlman və qeyri-müsəlman icmalardan əlavə nümayəndələr çağırmaqla həll olunur. Fotonun müəllifiMİLLİ ARXİV Image caption ADR Parlamentinin iclasından foto. Birinci sırada ADR-in Milli Şurasının sədri Məmməd Əmin Rəsulzadə əyləşib. Parlament üçün üzv sayı 120 nəfər olaraq müəyyənləşdirilir. Lakin müxtəlif səbəblərdən heç vaxt bu rəqəmə bərabər millət vəkili toplana bilmir. Adətən rəqəm 96-dan yuxarı olmurdu. Bir neçə həftə sonra, 1918-ci il dekabrın 7-sində Bakıda Azərbaycan Parlamenti açılır. Eyni gündə baş nazir Xoyski və kabineti istefaya gedir ki, yeni hakimiyyət yeni parlament tərəfindən qurulsun. Dekabrın 26-sı parlament Fətəli xan Xoyskinin rəhbərliyi ilə yeni nazirlər siyahısını təsdiq edir. Parlament Respublikanın sonuna qədər fəaliyyət göstərir. ADR 100 - Milli kursantlar: polis, ədliyyə və hərbiyyə 1919-cu ildə Avropaya viza gözləyən Azərbaycan nümayəndə heyəti Birinci parlamentin mühüm xüsusiyyətləri var idi. O, çoxpartiyalı sistem əsasında qurulmuşdu. Müxtəlif partiyalar seçicilər arasında ideyaları yaya bilərdilər. Parlament müxtəlif siyasi proqramlar və ideologiyaları təmsil edirdi. Partiyaların heç biri parlamentdə mütləq üstünlük təşkil etmirdi. Ümumi rəqəmdən 39 yer Müsavata, 13 yer İttihada, 6 yer Əhrara, 13 yer sosialist blokuna, 4 yer partiyasız üzvlərə, 3 yer müstəqil üzvlərə, 5 yer Ermənistan partiyasına, 6 yer Daşnaksutyun və 4 yer digər milli azlıqların üzvlərinə məxsus idi. Müsavat üstünlük təşkil etməsə də, koalisiya hökumətlərinin siyasətlərinə başçılıq edirdi. Və nəhayət, parlament Respublikanın ən sonuna qədər açıq olub. O, qanunverici hakimiyyəti başqa bir orqana ötürməyib. Parlament həm kağızda, həm də təcrübədə Respublikanın ən böyük siyasi təşkilatı olub. Fotonun müəllifiMİLLİ ARXİV Image caption Azərbaycan parlamentinin üzvləri: Ortada: AXC Nazirlər Sovetinin sədri Fətəli xan Xoyski və Azərbaycan parlamentinin sədr müavini Həsənbəy Ağayev. Bütün bu aspektlər 1920-ci ilin aprelində Qızıl Ordunun ölkəyə girməsi nəticəsində Azərbaycanda qurulan Sovet hakimiyyətindən sonra dramatik şəkildə dəyişdi. Azərbaycan bolşevikləri Moskvanın dəstəyi ilə ölkədə yeni qayda yaradır. Azərbaycan bolşeviklərinin gördüyü ilk iş, Azərbaycan İnqilab Komitəsi (AİK) yaratmaq və mövcud parlamenti bağlamaq olur. Bu, bir növ 1917-ci Oktyabr inqilabından əvvəl Rusiya bolşeviklərinin Petroqradda təşkil etdiyi komitənin surəti idi. Təbii ki, belə olduqda yerli bolşeviklərin 1920-ci ilin aprelində baş verənləri işğal və ya xarici müdaxilə adlandırmamaq imkanı yaranırdı. Yerli inqilab gedirdi və inqilabçılar Rusiya inqilabçılarına dəstəyə çağırılırdı. AİK ölkə üzərində diktator gücünə sahib idi. Azərbaycan bolşevikləri Azərbaycandakı kütlələr arasında azlıq idi. AİK isə onların mövqeyini təmin edirdi. AİK bağlanan parlamentin qanunverici gücünü əlində cəmləmişdi. Bir qədər əvvəl, 1920-ci ilin fevralında azərbaycanlı bolşeviklər Azərbaycan Kommunist Partiyası (Bolşeviklər) adı altında birləşmişdilər. Ölkə bir il Bakıdan AİK və Azərbaycan Kommunist Partiyasının Bakı komitəsi tərəfindən idarə olunur. Rəsulzadə Türkiyədən niyə getdi? ADR 100: Britaniyanın Azərbaycan-Türkiyə əlaqələrinə dair şübhələri və AXC-nin cavabı 1921-ci ilin mayında yeni rejimin ilk Ümumazərbaycan Sovetlər Qurultayı adlı qanunverici təşkilatı yaradılır. Bəzi tarixçilər bunu Azərbaycan parlament ənənəsinin ikinci fazası kimi qəbul edirlər. Ölkə bir (demokratik) respublikadan digər (sovet) respublikaya keçdiyi kimi, yeni parlament də bir illik aradan sonra köhnəni əvəzləyir. Bu təfsiri "davamlılıq nəzəriyyəsi" də adlandırmaq olar. Məntiqlə, Ümumazərbaycan Sovetlər Qurultayı respublikanın xalqını təmsil etməli idi. Rejimin işçilər, kəndlilər və Qızıl Ordunun əsgərləri tərəfindən idarə olunduğu iddia edilirdi. Hər qrupun nümayəndələri yeni qayda və qanunların təsdiqi də daxil olmaqla, Ümumazərbaycan Sovetlər Qurultayında bir araya gəlməli və qərarlar qəbul etməli idi. Fotonun müəllifiMİLLİ ARXİV Image caption Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti parlamentinin binası, 1919-cu il Üstəlik, Ümumazərbaycan Sovetlər Qurultayı ölkənin ən güclü siyasi təşkilatı idi. Qurultayın sədri həm də respublikanın başçısı idi. Buna görə də yeni respublika "sovet respublikası" və ya sovet xalqlarının respublikası adlandırılırdı. Xalqın iradəsini təmsil edən seçilmiş qanunverici orqan fəaliyyətini Bakıda davam etdirirdi. O, ADR parlamentinin funksiyasını icra edirdi. Bu səbəblə, Ümumazərbaycan Sovetlər Qurultayının bir növ ADR parlamenti ilə Azərbaycanın hazırkı parlamenti arasında körpü rolunu oynadığını söyləmək olar. Lakin Azərbaycan Respublikasının parlamenti ilə Azərbaycan SSR-in Ümumazərbaycan Sovetlər Qurultayı arasında açıq-aşkar fərqlər mövcud idi. Bu fərqlərə görə bəzi tarixçilər və siyasi nəzəriyyəçilər vəziyyəti davamlılıq yox, fasilə kimi qiymətləndirirlər. Bu təfsir isə "fasilə nəzəriyyəsi" adlandırıla bilər. Bəs sözügedən fasilə nədən ibarət idi? 1918-ci ilə baxış: Mayın 28-nə aparan o yaz günlərində həyat necə idi? ADR 100: Britaniya rəsmiləri Azərbaycan heyətilə ilk görüşlərindən sonra məktublarında nə yazırdırlar? 1920-ci ildən sonra Azərbaycan çoxpartiyalı ölkədən birpartiyalı respublikaya çevrilir. Məntiqlə, Ümumazərbaycan Sovetlər Qurultayının üzvləri siyasi partiya mənsubiyyətindən asılı olmayaraq, adi işçilər, kəndlilər və əsgərlər idi. Sovetlər isə istənilən siyasi partiyadan üstün idi. Təcrübədə qanunverici orqan və seçkilərə bir partiya hakim idi - Azərbaycan Kommunist Partiyası. İlk öncə seçkiləri təşkil edən müstəqil qurum yox idi. Azərbaycan Kommunist Partiyası 1921-ci ilin mart seçkilərində iştirak etmək qərarına gəlir. Belə ki, rəhbərlik doğru zaman olduğu qənaətində idi. Gələn ay bütün partiya Azərbaycanda 'seçkilər' təşkil etmək tapşırığı alır. Başqa bir siyasi partiya yaratmaq, başqa bir siyasi proqram irəli sürmək və kommunistlərə rəqib kimi seçkilərə qatılmaq qadağan idi. Kəndlər, qəsəbələr və şəhərlərdəki seçkilər azad seçkilərdən daha çox, Azərbaycan Kommunist Partiyasının dəstəklədiyi namizədlərin elanı xarakterini daşıyırdı. Qurultayın qapıları 1921-ci il mayın 6-sı Bakıda açılır. Seçilən 601 nümayəndədən 445-i mayın 13-nə qədər gəlir və sessiyalarda iştirak edir. Nümayəndələrin əksəriyyəti Kommunist Partiyasının üzvləri idi (392). Qurultay bir neçə bəyanat və açıqlama təqdim edir və hətta, iki həftə qədər qısa bir müddətdə yeni respublikanın Konstitusiyasının "müzakirə və qəbulunu" da apara bilir. Bu effektivliyin arxasında açıq bir sirr yatırdı. Qurultayın təsdiq etdiyi bütün sənədlər, qabaqcadan Azərbaycan Kommunist Partiyasının liderləri tərəfindən hazırlanırdı. ADR 100: Britaniyalı rəsminin Fətəli Xan Xoyskilə görüşü barədə teleqramı Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti, yoxsa Azərbaycan Demokratik Respublikası? Qurultay yeni konstitusiyanın qanunverici orqanı idi. Qeyd etdiyimiz kimi, nəzəriyyədə Qurultay ən yuxarı siyasi qurum idi və Qurultayın sədri həm də respublikanın rəhbəri idi. Eynilə parlament və ADR rəhbərliyi kimi. Təcrübədə isə məsələ tamamilə fərqli idi. Ən vacib təşkilat olmasına baxmayaraq, Qurultay ADR dövrünün parlamenti kimi həmişə açıq olmadı. Cəmi iki həftə açıq qalan Qurultay binasının qapıları bir illik bağlandı. Bağlanmamışdan qabaq Qurulta, Azərbaycan Mərkəzi İcraiyyə Komitəsi (və ya Azərbaycan MİK) adlı kiçik və daimi bir orqan təşkil edir. Bu kiçik orqan Qurultay adından qanunverici hakimiyyət funksiyasını icra edirdi. Azərbaycan MİK-in 73 tam, 26 namizəd üzvü var idi. Bununla belə, Azərbaycan MİK tam şəkildə Azərbaycan Kommunist Partiyasının idarəsində idi. 1921-ci il mayın 21-i ilk sessiya əsnasında Azərbaycan MİK Azərbaycan SSR-in ilk icraedici orqan və ya hökuməti olan Azərbaycan SSR Xalq Komissarları Sovetini təsdiq edir. Əvvəllərdə Müsavat partiyasının solçu üzvləri və başqa yerli solçu qruplar Azərbaycan Kommunist Partiyasına daxil edilir və yeni hakimiyyətin tərkibində işləyirlər. Lakin 1920 və 1930-cu illərin təmizləmələri həmin şəxsləri tədricən partiyadan uzaqlaşdırır. Sistem 1936-cı il konstitusiyasında cüzi dəyişdirilir. Məsələn, Ümumazərbaycan Sovetlər Qurultayının adı Azərbaycan SSR Ali Soveti ilə əvəzlənir və yerlərin sayı bir neçə dəfə dəyişdirilir. Lakin əsas aspektlər 1980-ci illərin sonlarında qeyri-kommunist partiyalar yaranana və 1991-ci ildə Sovet İttifaqı dağılana qədər mövcudluğunu davam etdirib. Ötən 100 ilə ərzində davamlılıq və fasilənin nəzər yetirməyə dəyən mühüm detalları olduğunu vurğulamaq lazımdır.

TÜRKLƏR NECƏ KÜRD OLDU?..

afgan73 — Thu, 06 Dec 2018 05:24:00 GMT

TÜRKLƏR NECƏ KÜRD OLDU?..

Biz, nədənsə rusların kürd siyasəti, saxta kürd tarixi, eləcə də seperatçılığı təbliğ eləyən “mənbələr”lə tez- tez rastlaşırıq. Tarixdə kürd adlı millətin, dövlətin və mədəniyyətin olmadığı hər kəsə bəllidir. Kürdlərin bütün adət və ənənələri, demək olar ki, türklərlə eynidir. “Kürd” sözünün etimalogiyası da türkcədir. Daha öncədən iki yerə ayrılan Aranda (ovalıq bölgələrdə) yaşayanlar türk, dağlıq yerlərdə köçəri həyat keçirən, maldarlıqla uğraşan kəsimi isə kürd adlanırdı. Dağlıq yerlərdə yaşayan kürdlərin dili arıca türk dili idi. Hətta XVI-XVII yüzillərdə dağlarda yaşayan avşarlara belə kürd avşarı deyilirdi. Elə buna görədir, bu ad milli musiqimizdə “Kürd ovşarı” kimi bugün də yaşayır. Orta Asiyada, Orta Doğuda türklərin kürd boyu bu gün də öz varlığını yaşadır. Göytürklərin, hunların, macarların on boyundan biri də kürd boyu idi. Avropada, Balkanlarda, Rusiya Federasiyasında yaşayan bir çox türk xalqları, bolqar(bulqar), avar, bosnak, hunqar, ermənilər kimi kürdlər də assimilyasiyaya uğramışdır. Assimilyasiya edilmiş bugünkü kürdlərin 65-70 %-i türklərdir. Türk qövmlərini parçalamaq üçün Rusiyanın, Amerika ilə Avropanın özəl yardımı ilə əldəqayırma kürd etnosu “düzəldiblər”. Adları bəlli olan bu güclər belə eksperimentlərlə Afrikanın müxtəlif yerlərində yaşayan hayların ermənilərlə qaynayıb- qarışması və bir etnos halına gətirilməsi üçün uzun və mərhələli bir sürəci uğurla sonucladılar. Haylar xristian türklər olan ermənilərlə “qaynayıb- qarışdı” , həbəşlərin əlifbasını mənimsədi, Kolumbiya bayrağının rənglərində yerdəyişmə etməklə özününküləşdirdi. Azərbaycan mədəniyyətinin müxtəlif sahələrini, maddi- mənəvi irs nümunələrini oğurlamaqla və torpaqlarımız hesabına dövlətlərini qurmağa nail oldular. Yaxın Şərqdəki bugünkü müharibələrin kökündə də, eynilə bu siyasət, kürdlərə saxta dövlətin “qurulması” durur. Dilçi alimlərin araşdırmalarına görə bugünkü kürdlərin leksikonunda olan sözlərin 80%-i, Türküstandan, Altaylardan tutmuş Balkanlara, Doğu Avropayadək yaşayan ayrı-ayrı türk xalqlarının leksikonunda işlənən sözlərdir. 20% sözlər isə ərəb, fars kökənlidir. Yörük türkmənlərin dilini dəyişmək üçün İranın farslaşdırma siyasəti, eləcə də, maraqlı güclərin İraq və Suriyada yaşayan türkmənlərin kürdlədirmə siyasəti uzun illər planlı şəkildə davam etdi. Bunun nəticəsidir ki, bugün bir-birindən kəskin fərqlənən bir neçə “kürd dili” mövcuddur. Azərbaycanda sovetlərin qurulmasıyla, guya azsaylı xalqlara diqqətin göstərilməsi önəmə çəkilir, dağlarda yaşayan kürdlərə təsərrüfat yardımları etməyə “çalışılır”. Öncədən seçilmiş kürdlərin, plan əsasında, 2 baş inək,10 baş qoyunla, 1 atla geri döndüyünü görən qonşular onlardan bunları necə əldə etdikləri ilə ilgilənir. Bəlli olur ki, kim özünü kürd hesab edirsə,”mən kürdəm” deyirsə, onlara bu sayda mal-qara “bağışlanır”. Belə bir durumu görən, bir kəlmə kürd dilindən anlayışı olmayan qonşular, beləcə, yardım almaq üçün kütləvi şəkildə özlərini kürd yazdırmağa başlayır. Məqsəd isə, sovetlərin adının tez-tez hallandırdığı “qırmızı kürdüstan”ı yaratmaq idi. Bunu yaratmaq üçün bəlli say olmalıydı. Nə qədər süni artım “yaratsalar” da, buməsələ sonda öz çözümünü tapmır. Sonralar ruslar başladıqları kürd məsələsinin, PKK-nı yaratmaqla, çözümünə varmağa çalışdılar. Bugünkü mənzərə isə hər kəsə bəllidir. Türkiyədə kürdlərlə söhbət edəndə, “ən arı türk kürddür”, söyləyirlər. PKK, eləcə də başqa terrorçu kürd təşkilatlarının 80%-i adını, soyadlarını dəyişərək, kürd kimi tanınan yunan, ərəb, erməni kökənli olan bölücülərdir. Bugünkü duruma düşməyimizin nədəni, bütün bu bəlaların suçu, heç bir siyasətə qarışmayan, ölkənin ictimai-siyasihəyatında rol almağa çalışmayan, işini camelərdə, məscidlərdə ərəb yönünə sitayiş edən, boyun əyən türklərin özündədir… İlqar Türkoğlu

“Şollerin arxivi” Fransanın Kann şəhərində fəxri ad qazandı

afgan73 — Tue, 04 Dec 2018 21:27:20 GMT

“Şollerin arxivi” Fransanın Kann şəhərində fəxri ad qazandı

“Şollerin arxivi” filmi Fransanın Kann şəhərində keçirilən “Mediterranean Film Festival Cannes 2018” festivalında noyabr ayının 18-də kinematoqrafiyada mükəmməllik sertifikatı almışdı, bu gün isə birincilik uğrunda yarışmaya qoşuldu və festivalda fəxri ad qazandı. Enter.News xəbər verir ki, bu barədə filmin ssenari müəllifi, quruluşçu rejissoru və baş prodüseri Cəlaləddin Qasımov məlumat verib: “İndiyə qədər qalib olduğumuz beynəlxaq festivalların içində mənim üçün ən dəyərlilərindən biri “Mediterranean Film Festival Cannes” oldu. Ona görə ki, festivallarda qarşıma tez-tez çıxan Qarabağ mövzusunda ermənilərin çəkdiyi “Axrıncı sakin” fimi də (5 ölkədən: İran, Litva, Yunanıstan, ABŞ, Rusiya və Ermənistandan olan aktyorlar Tsovinar Xaçatranın hekayəsi əsasında bədii filmə çəkiliblər) Mediterranean Film Festival Cannes 2018” festivalında kinematoqrafiyada mükəmməllik sertifikatı almağına baxmayaraq birincilik uğrunda mübarizədə uğursuzluğa düçar oldu. Sevinirəm ki, erməni rejossoru D. Avetisyanın saxta Qarabağ mövzusundakı filmi festivalda qaliblər sırasında yer almadı. Kanadanın Toronto şəhərində də eyni halla qarşılaşmışdıq və sonda yenə biz qalib olmuşduq, onlar isə sertifikatla kifayətlənmişdilər.” “Şollerin arxivi” Filmi almanların Azərbaycana gəlişinin 200 illiyi münasibətilə və Prezident İlham Əliyevin imzaladığı müvafiq Sərəncama dəstək olaraq çəkilib. Ekran işi Avropa mədəniyyətinə azərbaycanlıların sədaqətindən, Azərbaycan-Almaniya dostluğundan, ölkəmizin multikultural dəyərlərindən bəhs edir. Triller janrında çəkilmiş ekran əsərinin rejissoru Adil Qulamov, operatoru Fahir Səmədoğlu, montajçısı Faiq Nağıyevdir. Filmdə Xalq artisti Sabir Məmmədov, Əməkdar artistlər Əjdər Zeynalov, Rövşən Kərimduxt, Ramiz Vəliyev və başqaları rol alıblar. Süjet xətti ötən əsrin 40-cı illərində Azərbaycanda yaşamış alman mənşəli Şollerlər ailəsinin həyatı üzərində qurulmuş filmin çəkilişləri Gəncə, Xanlar, Tovuz və Bakıda aparılıb. Filmdə alman ailəsinin timsalında insan dramı göstərilib, eyni zamanda, xalqımızın multikultural dəyərlərə sadiq qalması nəzərdən qaçmayıb. Filmdə baş verən hadisələr real həyatdan götürülüb. news-detail news-detail

“Peyğəmbər” poeması Təbrizdə nəşr olunub

afgan73 — Tue, 04 Dec 2018 19:52:32 GMT

Zəlimxan Yaqubun “Peyğəmbər” poeması Təbrizdə nəşr olunub

Xalq şairi Zəlimxan Yaqubun “Peyğəmbər” poeması Təbrizdə nəşr olunub. “Əxtar” nəşriyyatında nəfis tərtibatla işıq üzü görən poemanı fars əlifbasıyla nəşrə İran Aşıqlar Birliyinin sədri, aşıq Səlcuq Şahbazi hazırlayıb. Noyabrın 24-dən 27-dək Təbrizdə keçirilən I Beynəlxalq Aşıqlar Festivalının ilk günü məhz bu kitabın təqdimatına həsr olunub. Təqdimat mərasimində İranın Şərqi Azərbaycan vilayətinin və Təbriz şəhər bələdiyyəsinin rəhbərliyi, İran parlamentinin üzvləri ilə yanaşı, Azərbaycandan dəvət olunmuş qonaqlar da iştirak ediblər. Şərqi Azərbaycan vilayəti valisinin müavini Bədri Şükuhi, Təbriz bələdiyyəsinin sədri İrəc Şahin Baher, İran parlamentinin üzvü Rza Beygi və digər çıxışçılar Zəlimxan Yaqubun bir şair kimi böyüklüyündən, “Peyğəmbər”in Təbrizdə çap olunmasının və belə tədbirlərin davamlı təşkilinin əhəmiyyətindən danışıblar. Kitabın nəşrində və bütövlükdə tədbirin keçirilməsində böyük zəhmətləri olan Təbriz şəhəri üzrə Elmi İnstitutun rəisi Seyyid Bəlaği tədbirin böyük əhəmiyyət daşıdığını vurğulayıb və bu yöndə işlərin gələcəkdə də davam etdiriləcəyini deyib. Azərbaycan Aşıqlar Birliyinin katibi, Əməkdar mədəniyyət işçisi, Zəlimxan Yaqub irsinin araşdırıcısı Musa Nəbioğlu və şairin qardaşı Çingiz Yaqubov Xalq şairinin bu əsərinin Təbrizdə nəşr olunmasını və belə bir təqdimat mərasiminin keçirilməsini yüksək dəyərləndirərək tədbirin təşkilatçılarına minnətdarlıqlarını bildiriblər. /Azərtac/

Quranda qeyd edilir ki bir neçə qadını özünə kəniz edə bilərsən

afgan73 — Mon, 03 Dec 2018 05:45:01 GMT

Quranda qeyd edilir ki bir neçə qadını özünə kəniz edə bilərsən

Pərvin Abışova: "Mənim fikrimi yəni öz düşüncələrimi bilmək istəsənizsə, istər Tövrat ,istər İncil, istər Quran, istərsə də Avesta -hamısı bir-birinin təkrarıdır və bir amala qulluq edir."

“Məhəmməd peyğəmbərin çoxarvadlılığına dindarlar çox don geyindirirlər. Gah bunu tərəfdarların döyüşə gedərkən arvadları başsız qalmasın, gah da kasıb,dul qadınlara himayədarlıq etmək məqsədiylə edirdi deyirlər.“ Bu sözləri Xəzərİnfo-ya müsahibəsində, Jurnalist Pərvin Abışova söyləyib. - Pərvin xanım bu gün dindarların əksəriyyətinin sərt və radikal olmağı sizcə nədən qaynaqlanır? Sərt və radikallıq onun inandığı inancla bir bağlılığı varmı? - Dindarların aqressivliyi onların savadsızlığından irəli gəlir.Bir çox fanatik dindarlar var ki, onların demək olar Qurandan xəbərləri yoxdur.Təsirə düşərək bu qənaətə gəliblər.Ağızdan eşitdikləri hədislərlə, bir iki ayə ilə,ayə də deməyək ayələrdə keçən cümlələrlə fikirlərlə tam dindar müsəlman olduqlarını zənn edirlər. Buna görə də ateistlərlə fikir mübadiləsi apararkən dini bilikləri yetmir.Əksər dindarlar,daha doğrusu özlərini dindar adlandıranların çoxu heç Quranı belə oxumayanlardır.Bu üzdən də iki cümlədən sonra cavab tapa bilmirlər və təhqirə keçirlər.Ən yaxşı halda lənət yağdırırlar. -Qurani Kərimdə Tövrat və İncilin təhrif ( yəni əlavələr) olunduğu bildirilir.Bibliyada isə bunun əksi olaraq heç kim kəlama əlavələr edə bilməz kimi ayə mövcuddur.Sizin düşüncənizə görə hansı doğru söyləyir? - Mənim fikrimi yəni öz düşüncələrimi bilmək istəyirsinizsə, istər Tövrat ,istər İncil, istər Quran, istərsə də Avesta -hamısı bir-birinin təkrarıdır və cahil insanları nəzarətdə saxlamaq amalına qulluq edir.Cüzi dəyişiklik var nağıllarda. Maraqlı olan bilirsiniz nədir? Bir çox məqamlarda biri o birini inkar edir. Çox dərinə getməyəcəm.Primitiv misallar çəkəcəm.Donuzu Xristianlıq halal,İslam haram buyurur. Burada bir balaca düşüncəsi olan insan fikirləşməlidir ki,əgər bu kitabların hər üçünü Allah göndəribsə,niyə birində halal buyurduğunu digərində insanlara haram buyurur? Burda iki versiya var: Ya bu kitablar hansısa insanlar tərəfindən öz mənafeləri naminə yazılıb,ya da Allah yaratdığı bəndələrlə əylənir. - Quranda bəzi ayələrində cariyələrdən,hurilərdən bəhs edilir.Bibliyada isə tamamilə bu anlayış yoxdur. Bu sizcə qərb və ərəb baxışının müqəddəs kitablara sızmasını açıq aydın bir şəkildə göstərən fakt deyilmi? - Bilirsiniz,Quranda Əhzab surəsi başdan ayağa Məhəmməd peyğəmbərin arvadlarına yanaşmasından bəhs edir. Əslində maraqlı nüanslar çoxdur. Bəzi şeylər var ki,mən həmişə bir şeyi aydınlaşdırmağa çalışmışam özlüyümdə . Nəyə görə axı Allah bu ayələri Xədicənin sağlığında yollamırdı? Niyə Məhəmməd peyğəmbər Xədicə vəfat edənə kimi evlənmədi ,amma o öldükdən sonra dəfələrlə evlənib boşandı.Məsələlərə sağlam düşüncə ilə yanaşsaq cavab bəsiddir.Ona görə ki,Xədicə hökm sahibi idi.Dövrünün ən varlı qadını idi və Məhəmməd onun varidatının idarəçisi idi.O,Xədicənin üstünə arvad almaq kimi haqqa sahib deyildi.O zaman Xədicə onu boşayardı,bütün var-dövlət əldən çıxardı.Buna görə də Məhəmmədə evlənmək barədə ayələr Xədicənin vəfatından sonra nazil oldu. Quranda deyilir ki,hər bir imkanı olan müsəlman kişisi digər arvadlar alma ixtiyarına sahibdir.amma Məhəmmədin sağlığında bu haqqı bircə onun kürəkəni Əli qazana bilməmişdi. Bilirsiz niyə? ona görə ki, o,Məhəmmədin qızı Fatimə ilə nikahlı idi.Görürsünüzmü,yenə şəxsi mənafe. - Quranda qadınlarla evləndiyiniz zaman mehrlərini (yəni onlara çatacaq başlıq pulunu) verin deyə əmr edilir. Bir qadın olaraq buna baxışınız necədir? - Mənim fikrimcə Quranda qadınlar çox aşağılanır. Düzdür, bir çoxları bu başlıq məsələsinə başqa bəzək vururlar.Hardan baxılsa boşluqları doldurmaq mümkün deyil.İslam qadına heç bir hüquq tanımır. Qadınlar əşya ilə, heyvanla eyni tutulur.Türk tayfalarının tarixinə nəzər salsaq qadının necə uca tutulduğunun şahidi olarıq. Türk xanımlarının söz sahibi olduğunu hətta dövlət idarə etdiklərini belə tarix sübut edir.İslamı dünyaya yayan ərəblərin İbtidai İcma Quruluşunda yaşadığı tarixə məlum olmayan dövründə Tomris tayfa idarəçisi idi Quranda qeyd edilir ki bir neçə qadını özünə kəniz edə bilərsən.Başqa dindən olan qadınları kəniz kimi cinsi istismara izn verilir. Hətta bunun savab olduğu deyilir. Bu qadının aşşağılanması deyilmi? Buradan aydın olur ki İslam qadınları irqə ,dinə bölür. Ayrıseçkilik ,fitnə yaradır. Ateizmdə belə anlayış yoxdur. Ateistlər insana irqinə,cinsinə, geyiminə görə qiymət vermir. Onlar üçün əsas olan insan faktorudur.Məsələn Quran qadına kəbin kəsildiyində əvəzində pul ödənilməsini təbliğ edir. Nə yazıq ki, hal-hazırda da bu adətlər icra olunur.Təsəvvür edin ki,indiki zəmanədə belə ərə gedən qız üçün başlıq alınır başqa adlar altında.Bu iyrənclikdir.Hətta azyaşlını kəbinə salma qadının nəinki hüquqlarının əlindən alınmasıdır , onlar uşaqlıqlarını belə yaşaya bilmirlər. 9 yaşında uşağın kəbinə salınaraq cinsi istismarı nə deməkdir? Bu yaşda qız uşağı indi 3-cü ya da 4-cü sinifdə təhsil alır.Bunu həyata keçirənin bir adı var: -Pedofil. - İslam peyğəmbəri Məhəmməd peyğəmbərin çox xanımlarının olduğunu heç bir kəs dana bilməz.Sizə görə Məhəmməd peyğəmbər nəyə görə fərqli qəbilələrin qadınları ilə nikaha girərdi? İslamçı düşüncəyə sahib olanlar bunu İslamı daha gözəl bir şəkildə təbliğ etmək üçün etdiyi siyasi bir taktika olduğunu qeyd edirlər.Sizə görə bu belədirmi? - Məhəmməd peyğəmbərin çoxarvadlılığına dindarlar çox don geyindirirlər. Gah bunu tərəfdarların döyüşə gedərkən arvadları başsız qalmasın, gah da kasıb,dul qadınlara himayədarlıq etmək məqsədiylə edirdi deyirlər.Olmazdımı Allah tərəfindən seçilmiş bir elçi bu yaxşılığı cinsi qarşılıq tələb etmədən etsin? Səbəb nə olur olsun, bu Məhəmmədin azyaşlılarla ailə qurmağına bir haqq vermir. Bu sualı onlara verəndə o dəqiqə deyirlər ki,o dövrün 6-9 yaşlı qızları indinin 22 yaşında qadınları kimidi elə bil ki,o dövrü görüblər.Qarşılarına müəyyən faktları qoyarkən cavab tapmayanda ya söyürlər,ya da kafir deyib lənətləyirlər. - Ateistlərin paylaşımına baxdığımız zaman, Peyğəmbərin oğulluğu olan Zeydin qadınını öz nikahına alması məsələsi barədə daha çox müzakirələr aparırlar. Sizin fikrinizcə məqam sahibi olan Peyğəmbəri bu addımı atmağa nə vadar etmişdi? - Əhzab 37-də Allah Zeydin arvadı olmuş Zeynəbi almağı buyurur. Mənim üçün qaranlıq qalan budur ki,müsəlmanların dili ilə desək , insanı yaradan Allah niyə yaratdığı bəndələrin dərdini düşünmür də,peyğəmbərin kimi alıb boşayacağını və ona necə şəkildə yaxınlaşacağını deyir? Peyğəmbəri bu addıma ancaq Zeynəbə olan ehtirası vadar edib .Buna başqa ad vermək olmaz.Heç haqq qazandırmaq da olmaz. Oğulluq əgər sənin evində böyüyürsə, oğlun sayılır. Bir ata oğlunun boşadığı qadını necə ala bilər.O əgər Zeynəbi zinadan qoruyurdusa, bunu yaxın dindaşlarından birinə tövsiyyə edə bilərdi.Silahdaşlarının biri ilə evləndirə bilərdi.Amma belə çıxır ki,Allahı yenə Məhəmmədi ağır sınaq qarşısında qoyur,Əhzab 37-ni nazil edir,deyir keçmiş gəlinini almalısan. Mənim üçün bütün dinlər biznes mənbəyidir.Əgər elə olmasa bu gün Həcci pulsuz ziyarət edərik.Hətta ziyarət zamanı şeytana atılan daşa belə pul ödəyiriksə, burda başqa niyyətdən söhbət gedə bilməz. Vüsal Türkoğlu

Доступно об общем анализе крови

afgan73 — Mon, 03 Dec 2018 04:20:40 GMT

Доступно об общем анализе крови:

учимся понимать свои анализы К показателям общего анализа крови относятся (в скобках указана аббревиатура показателя):

Гемоглобин (HGB) - находящийся внутри эритроцитов белок, который отвечает за насыщение организма кислородом. В легких он соединяется с кислородом и доставляет его к органам. Там кислород заменяется углекислым газом, который доставляется в легкие. Так и происходит газообмен. По нормам общего анализа крови показатель гемоглобина разниться для мужчин и женщин - у первых он должен быть выше. Эритроциты (RBC) - клетки, содержащие гемоглобин. Общий анализ крови имеет такую графу, как «среднее содержание гемоглобина в одном эритроците» (MCH), которая отражает количество этого белка в одном эритроците. Гематокрит (HCT) - показатель густоты крови. Ретикулоциты (RE) - молодые эритроциты. Падение гемоглобина и эритроцитов ниже нормы может наблюдаться при анемии, после тяжелой болезни. Тромбоциты (PLT) обеспечивают свертываемость крови. Общий анализ позволяет выявить снижение количества тромбоцитов и предотвратить кровотечения, которые возможны при падении PLT ниже, чем 50х109/л. Лейкоциты (WBC) — отвечают за иммунитет. Показатели лейкоцитов в общем анализе крови позволяют оценить состояние иммунитета и даже определить причину болезни. Превышение уровня лейкоцитов зачастую наблюдается при острых бактериальных инфекциях, гнойных воспалениях. При падении количества лейкоцитов ниже нормы вероятна вирусная инфекция, токсическое состояние, определенные бактериальные инфекции. Таким образом, если возрастает количество лейкоцитов, борющихся с вирусами — заболевание вызвано вирусной инфекцией, много лейкоцитов, борющихся с бактериями, - болезнь бактериальной природы. Лечение в первом и втором случаях существенно отличается. В отношении бактерий наиболее активны нейтрофилы (NE), поэтому при воспалениях бактериального характера их процентное содержание в крови возрастает. Тогда как количество других видов лейкоцитов (опять же выраженное в %) уменьшается. В сумме процентное содержание всех видов лейкоцитов составляет 100%. Процентное соотношение лейкоцитов различных видов называется лейкоцитарной формулой. Развернутый общий анализ крови предоставляет информацию о различных видах нейтрофилов. Взрослые нейтрофилы, которые выполняют основную работу по борьбе с инфекцией, - называются сегментоядерными. В ходе взросления нейтрофил проходит несколько форм: миелоцит, метамиелоцит, палочкоядерный нейтрофил и лишь потом сегментоядерный. Присутствие сегментоядерных и небольшого количества палочкоядерных нейтрофилов абсолютно нормально. Миелоциты и метамиелоциты появляются при тяжелых заболеваниях, активизации всех сил организма для борьбы с болезнью. Эозинофилы (EO) - превышение содержания в общем анализе крови эозинофилов наблюдается при паразитарных инвазиях (например, глистных), аллергических реакциях, излечении от тяжелых бактериальных инфекций. Базофилы (BA) - содержаться в крови в малых количествах. Повышение содержания базофилов встречается при редких заболеваниях. Лимфоциты (LYMP) формируют общий и местный иммунитет. При вирусных инфекциях содержание лимфоцитов возрастает. Моноциты (MON) утилизируют бактерии, отмирающие клетки, другие инородные элементы. Повышение количества моноцитов отмечается при затяжных инфекциях, а также инфекционном мононуклеозе. Плазматические клетки у здорового взрослого человека отсутствуют. Появляются при ветряной оспе, коре, инфекционном мононуклеозе, краснухе, некоторых других вирусных инфекциях. Важный показатель общего анализа крови - СОЭ. При воспалительных процессах СОЭ увеличивается. Общий анализ крови необходимо сдавать утром натощак.

Анализ крови на гормоны - норма, расшифровка Под анализом крови на гормоны, врачи подразумевают комплексное исследование вышеозначенного материала на концентрации и присутствие в нём ряда биологически активных веществ, вырабатываемых железами человека. Данная процедура может помочь в выявлении большого количества самых разнообразных болезней, притом даже в очень ранних стадиях, когда клинические внешние симптомы их пока отсутствуют. Вышеупомянутый тип анализов – одни из самых востребованных мире, поскольку является порой единственной возможностью оперативного и точного диагноза серьезных болезней, которые важно выявлять на ранних стадиях, поскольку тогда лечение их будет очень эффективным. Примечательно, что содержание гормонов в крови очень невелико, особенно если сравнивать показатель с аналогичными для других элементов плазмы, однако именно этот ряд биологически активных веществ участвует практически во всех критических для организмах, процессах. Гормональные нормы при этом не являются стационарной величиной и зависят как от пола человека, так и от его возраста. Когда назначается? Анализ крови на гормоны назначается при подозрении на неправильную работу внутренних органов, желез, надпочечников, заболеваний плода при беременности и в иных случаях. Как сдавать? Для исследования крови на гормоны, у вас её возьмут из вены. За 12 часов до предполагаемого времени сдачи образцов, максимально ограничьте эмоциональный и физические нагрузки, а также откажитесь от алкоголя и препаратов/продуктов, содержащих йод. Отдельного внимания заслуживает подготовка к сдаче анализов для женщин – она должна проводиться в определенные дни менструального цикла, которые обозначит вам лечащий врач. Сам анализ сдаётся в утреннее время, натощак. Нормальные показатели. Расшифровка. На данный момент существует целый ряд методологий и систем оценивая содержания в крови гормонов, а также их интерпретации полученных результатов. Самые известные анализы: Анализ на гормоны щитовидной железы ТТГ. Данный гормон из гипофиза прямо воздействует на щитовидную железу, обеспечивает полноценную циркуляцию других элементов. Норма для здорового человека – от 0,4 до 4 мЕд/л. Повышенные значения свидетельствуют о надпочечниковой недостаточности, тяжелой нетиреоидной патологии, резистентности к таким гормонам, нервнопсихическом возбуждении либо употреблении наркотиков, в частности морфия. Пониженное значение – увеличенный уровень кортизола, тиреотоксикоз, избыточная терапия гормонами. Т3 в свободной форме. Обеспечивает метаболическую активность и имеет обратную связь с работой гипофиза. Нормальные показатели от 2,6 до 5,7 пмоль/л. Повышенные значения – синдром периферического сопротивления сосудов, гормональный токсикоз или гипертиреоз, приём метадона, амфетамина. Пониженное значение – синдром периферического сопротивления сосудов, почечная недостаточность, дисальбуминемическая гипертироксинемия, голодание, приём йодсодержащих препаратов, дексаметазона, кумарина, фенитоина, артифициальный тиреотоксикоз, а также физиологическое снижение уровня в летний период времени. Т3 общий. Тиреоидный гормон в сывороточном состоянии, отвечающий за периферийную работу желез. Нормальные значения от 1,3 до 2,7 нмоль/л. Повышение показателя свидетельствует о беременности, ВИЧ-инфекции, гепатите, порфирии, гиперпротеинемии, приёма тамоксифена, контрацептивов орального спектра, амиодарона, амфетамина, а также эстрогенов. Снижение – акромегалия, дефицит ТСГ, заболевания ЖКТ, печени и почек, голодание, гемолиз, соматические патологии, приём тестостерона, анаболиков, кофеина. Т4 свободный. Основной гормон щитовидки отвечает за работу транспортных белков и поддерживает их баланс в организме. Норма для здорового человека – от десяти до 22 пмоль/л. Повышенные значения свидетельствуют о липемии, психических или соматических болезнях, надпочечниковой недостаточности, приёме аспирина, амиодарона, фуросемида, наследственном повышении ТСГ. Пониженные значения – мощные физнагрузки, беременность, голодание, аутоантитела с гормонами тиреоидного типа, приём метадона, салицилатов, трийодтиронина, рифампицина. Т4 общий. Один из основных гормонов щитовидной железы. Нормальные значения – от 58 до 161 нмоль/л. Повышение свидетельствует об ожирении, беременности, острых гепатитах, интермиттирующей порфирии, ВИЧ-инфекции в неактивной фазе, гипербилирубинемии, приёме контрацептивов, тамоксифена, гепарина, препаратов тиреоидного ряда. Понижение – физические нагрузки, голодание, акромегалия, врождённый дефицит ТСГ, соматические патологии, заболевания ЖКТ и почек, приём тестостерона, лиотиронина, дифенила, салицилатов, анаболиков. ТСГ. Данный гликопротеин из полипептидной цепи считается третьим основным связующим белком-носителем и функциональным элементом щитовидки. Нормальные значения – от 259 до 573,5 нмоль/л. Повышенные значения диагностируются при гиперпротеинемии, беременности, гепатитах в острой фазе. Понижение свидетельствует о соматической патологии, гипофункции яичников, высоком уровне катаболизма, акромегалии, врождённом дефиците гормона. Антитела к тиреоглобулину. Являются полезным индикатором для определения ряда проблем в организме, особенно после оперативного вмешательства. Нормальные значения данного показателя – до 40 МЕ/мл. Превышение свидетельствует об перциозной анемии, болезни Грейвса, идиопатической микседеме, тиреоидите Хашимото, карциноме щитовидной железы, подостром тиреоидите, иных хромосомных и аутоиммунных проблемах. Антитела к тиреоидной периоксидазе. Индикатор противодействия известному ферменту. Сверхнормальные показатели его свидетельствуют об аутоиммунных заболеваниях щитовидной железы. Нормальное значение параметра – до 35 МЕ/мл. Тиреоглобулин. Гормон, состоящий из 2-х субъединиц, вырабатывается исключительно щитовидной железой, анализируется как маркер различных новообразований, а также своеобразный «монитор» состояния пациента с удалённой железой или человека, находящегося под терапией радиоактивный йодом. Норма – от 1,7 до 56 нг/мл. Снижение показателя свидетельствует о дефиците продуктивной функции щитовидки в отношении данного гормона при гипотиреозе. Повышение указывает на доброкачественную аденому, тиреотоксикоз, подострый тиреоидит, а также первичные проявления рака щитовидной железы. Анализ на гормоны гипофиза СТГ. Соматотропный гормон роста, ответственный за стимуляцию развития костей, мышечной массы и иных органов. Нормальные значения – до десяти нг/мл. Повышенные значения свидетельствуют о болезни гигантизм либо акромегалии, пониженные же – индикатор гипофизарного нанизма. АКТГ. Данный адренокортикотропный элемент стимулирует производство гормонов в коре надпочечников. Норма для здорового человека до 50-ти пг/мл. Пониженные значения свидетельствуют об системной недостаточности надпочечников или наличия в них опухолей. Повышенный показатель – индикатор гиперплазии того же органа, а также болезней Иценко/Кушига либо Аддисона. ТТГ. Классически тиреотропный гормон влияет на распад тиреоглобулина и йодирование тирозина. Норма по ИФ – от 0,24 до 2,9 мк МЕ/мл. Норма по РИА – от 0,6 до 3,8 мк МЕ/мл. Повышение параметра показывает наличие тиреоидита или гипотиреоза в начальной стадии, понижение параметра – симптом аденомы либо тиреотоксикоза. Пролактин. Данный элемент у представителей сильного пола отвечает за работу простаты и формирование семенных пузырьков, у женщин – за рост молочных желез. Нормальные значения: женщины в детородный период от 130 до 540 мкг/л, женщины в менопаузе и не детородящие от 107 до 290 мкг/л, представители сильного пола от ста до 265 мкг/л. увеличение данного параметра у мужчин показывает различные нарушения потенции, у представительниц прекрасного пола – беременность, лактацию, гипотиреоз в первичной фазе, аменорею и опухоли гипофиза. ФСГ. Фоллитропин у представительниц прекрасного пола отвечает за работу фолликулов, у мужчин же – за активность сперматогенеза и работу семенных канальцев. Нормы: женщины при менопаузе от 29,5 до 55 мЕД/л, женщины при овуляции от 2,7 до 6,7 мЕД/мл, представительницы прекрасного пола в лютеиновой фазе от двух до четырёх мЕД/мл, представители сильного пола от 1,9 до 2,4 мЕД/мл. Увеличенные показатели свидетельствуют о менопаузе, недостаточности яичников в начальной фазе, проблеме со сперматогенезом, а также синдроме Тернера. Снижение параметра показывает наличие гипофункции гипоталамуса, а при беременности и параллельно почти «нулевых» показателях параметра – глубокой недостаточности яичников, рака предстаты, а также приёма контрацептов орального спектра либо эстрогенов. ЛГ. Лютеинизирующий гормон помогает вырабатывать прогестерон у представительниц прекрасного пола, а тестостерон – у лиц мужского пола. Нормы: для представителей сильного пола от 2,12 до 4-х мЕД/мл, у девушек при овуляции от 18 до 53 мЕД/мл, у женщин в лютеиновой фазе от 1,54 до 2,56 мЕД/мл, у представительниц прекрасного пола в фолликулярной фазе от 3,3 до 4,66 мЕД/мл, при менопаузе у лиц женского пола от 29,7 до 43,9 мЕД/л. Увеличение уровня – индикатор различных дисфункций половых желез. Понижение уровня свидетельствует о нарушениях в работе гипофиза/гипоталамуса, недостаточности половых желез во вторичной фазе, а также приёме внутрь, прогестерона. Анализ крови на половые гормоны Тестостерон. Данный гормон напрямую влияет на формирование у людей, вторичных половых признаков, развитие соответствующих органов, а также стимуляцию роста костей и мышечной массы. Нормы: от 0,2 до одного нг/мл у представительниц прекрасного пола и от двух до десяти нг/мл у представителей сильного пола. Эстрадиол. Женский гормон эстрогенового ряда, обеспечивает правильное развитие беременности и продуцирование половых клеток. Нормы: от 200 до 285 пм/л (женщ. в фолликулярной фазе), от 440 до 575 (женщ. в лютеиновой фазе), от 50 до 133 пм/л (при менопаузе). Повышение параметра наблюдается при опухолях в яичниках. Понижение – при их недостаточном функционировании и нарушениях выделения гонадотропных гормонов. Прогестерон. Второй по значимости женский гормон эстрогенового ряда, обеспечивающий правильное развитие половых органов у представительниц прекрасного пола. Нормы: от одного до 2,2 нм/л (женщ. в фолликулярной фазе), от 23 до 30-ти нм/л (женщ. в лютеиновой фазе) и от одного до 1,8 нм/л (при менопаузе). Увеличение наблюдается при опухолях коры надпочечников. Понижение параметра – при облучениях и склерозе яичников. Кровь на гормоны надпочечников Кортизол. Влияет на восприимчивость аллергических реакций, катализирует создание глюкозных структур из белков и аминокислот, систематизирует выработку антител. Нормальные показатели – от 230 до 750 нм/л. Понижение концентрации свидетельствует о недостаточности надпочечников в хронической фазе или болезни Аддисона. Снижение показывает возможный рак надпочечников либо аденому. Норадреналин и адреналин. Вышеозначенные элементы влияют на сосуды, нормализируют давление, систематизируют функционирование моторики ЖКТ, катализируют проникновение жирных аминокислот в кровь, ритмы работы сердца, а также формируют уровни глюкозы. Нормы: от 1,92 до 2,46 нм/л и от 0,62 до 3,23 нм/л для ад-на и норад-на соответственно. Увеличение показателей указывает на желтуху, физически-эмоциональную загруженность, болезни почек, синдром Иценко-Кушинга. Понижение свидетельствует о поражениях гипоталамуса либо миастении. Альдостерон. Гормон отвечает за баланс водного и солевого обмена в организме. Нормы: для горизонтального положения от 30 до 65 пг/мл, для вертикального положения от 58 до 172 пг/мл. Пониженный уровень альдостерона свидетельствует о тромбозе вен надпочечника, эмболии артерии данного органа, болезни Аддисона, скудности рациона регулярного питания, в котором не хватает калия, а также гипофункции надпочечников либо слишком большом употреблении слишком большого количества жидкости. Повышенный уровень обычно указывает на гиперплазию или опухоль надпочечников, различные проблемы с натриевым выводом, имеющим осложнения в виде цирроза печени, нефрозов и заболеваний сердечно-сосудистой системы. Также понижение концентрации альдостерона ниже нормы свидетельствует о беременности, повышенном потоотделении, беременности, сильных физических переутомлениях и недостатке натрия в рационе питания.

ГУСТАЯ КРОВЬ. РЕЦЕПТЫ ДЛЯ РАЗЖИЖЕНИЯ КРОВИ Для разжижения крови многие используют аспирин, но мало кто знает, что помимо пользы он приносит и вред. Закрепляясь на стенках желудка, частички аспирина въедаются в стенку желудка и образуют язвы. Поэтому фитотерапевты и народная медицина используют в качестве источника аспирина отвары листьев малины и черной смородины. Салициловая кислота содержится также во многих фруктах и овощах, однако, в количестве, недостаточном для существенного воздействия на свертывание крови. Следует помнить также и о том, что важно снизить употребление пищевых продуктов, богатых витамином К, так как они, напротив, способствуют свертыванию. Среди них прежде всего нужно назвать плоды черноплодной рябины. Есть витамин К в шпинате, салате и другой пищевой зелени. Если у вас кровь густая, следует учесть, что продукты, богатые витамином К, делают ее еще гуще. Жиры рыб способствуют не только разжижению крови, но и рассасыванию уже имеющихся тромбов и склеротических бляшек. Врачи советуют есть рыбу не менее 3-4 раз в неделю. Предпочтение следует отдавать жирным сортам. Следите, чтобы в продуктах питания содержался йод (ешьте обязательно, регулярно, морскую капусту: сухую измельчите на кофемолке и 1 раз в день по 1 ч.л., вместо соли с едой.), он уменьшает вязкость крови, повышает тонус сосудов. Разжижению крови способствуют продукты, которые содержат таурин, который нормализует кровяное давление. Его много в морепродуктах и морской рыбе. Добавьте в рацион грецкие и миндальные орехи (по 1 ст.л. в день). Употребление чеснока в пищу уменьшает вязкость крови. Включите в свой рацион дыню, грейпфрут, красный болгарский перец и помидоры. Способствуют разжижению крови трава донника, гинкго билоба, черешня и вишня и др. Отлично разжижает кровь красное сухое вино. По бокалу вина в день с едой – отличное средство. Перец чили содержит витамины А и Е, калий и фолиевую кислоту, которые прекрасно разжижают кровь. Пейте каждый день апельсиновый сок не более 120 мл – это отличное средство для разжижения крови, а также источник витамина С. Учтите, что апельсиновый сок противопоказан при язвенной болезни желудка и гастрите с повышенной кислотностью.дистые заболевания. Взять 250 г очищенного чеснока, добавить 300 г мёда. Настоять 3 недели и принимать по 1 ст.л 3 раза в день за 40 минут до еды. Залить 0,5 л водки 100 г молотого мускатного ореха, настаивать 21 день, ежедневно встряхивая, затем отфильтровать. Пить по 20-30 капель в 1/4 стакана горячей воды 3 раза в день за 30 минут до еды. Между порциями настойки (0,5 л) перерыв 10 дней, всего 5 курсов Пожевать 1/2 ч.л . сухих цветков горькой полыни и запить 1 стаканом кефира. Делать так 1 неделю каждый вечер в 21 час. Потом устроить перерыв на 7-10 дней. Средство также чистит печень и восстанавливает иммунитет. Хорошо помогают разжижать кровь корни тутовника (шелковица). Взять 200 г свежих корней тутовника измельчить и промыть. Положить в эмалированную кастрюлю, залить 3 л холодной воды и оставить на 1 час. Затем поставить на медленный огонь, подержать 15 минут после закипания, снять с огня, остудить, процедить и поставить в холодильник. Принимать 5 дней по 200 г. З раза в день до еды,затем делать перерыв на 2-3 дня. Таким образом необходимо пропить 2-3 курса. Пророщенная пшеница разжижает кровь. Ежедневно съедайте минимум 1 ст.л. пророщенной пшеницы, желательно добавлять ее в овощные салаты + 1 ч.л. льняного масла (источником омега-3-ненасыщенных жирных кислот). Зёрна пшеницы несколько раз тщательно промыть за 24 часа до употребления. Полновесные, смоченные при промывке зерна не всплывают, вода сливается с плоского сосуда свободно. Сливая воду последний раз, следует оставить ее в сосуде в таком количестве, чтобы она была на уровне верхнего слоя зерна, но не покрывала его доверху. Сосуд в таком состоянии ставится в теплое, но не горячее место, покрывается не очень плотно бумажной салфеткой. При лечении проросшими зерновыми ростками необходимо сократить потребление хлеба и мучных изделий. Если за один прием употреблена не вся пшеница (проросшая), ее можно сохранить в холодильнике, но не более 2—3 дней. Она должна быть накрыта салфеткой и достаточно увлажнена. Если вы регулярно будете есть такой салат, то вы еще и оздоровите весь организм, улучшите зрение, а результаты анализа крови вас очень порадуют. Корица и имбирь разжижают кровь. Вам понадобится: свежий корень имбиря (приблизительно 4 см), щепотка корицы (на кончике ножа), 1 ч.л. зеленого чая. Залить 0,5 л кипятка, дать настояться, процедить добавить половинку лимона и мед по вкусу. Выпить в течение дня.

9 ПОКАЗАТЕЛЕЙ КРОВИ, КОТОРЫЕ РАССКАЖУТ ВСЕ О ВАШЕМ ЗДОРОВЬЕ Итак, что же говорит нам наша кровь? Анализ крови мы сдаем практически при любом заболевании. И грамотный врач непременно отправит вас первым делом “на кровь”. Для общего анализа кровь берется или из вены, или из пальца. И первичный анализ можно сдавать не натощак. Но для развернутого есть нельзя ни в коем случае! Помните это! Причина такого требования проста: любая пища изменит ваш сахар в крови, и анализ будет не объективен. Лучше всего сдавать кровь после небольшого отдыха (именно поэтому мы чаще всего идем на анализ утром). Опять же для чистоты исследования. Грамотный врач обязательно примет во внимание ваш пол и физиологическое состояние. Потому как, скажем, у женщин во время ПМС повышается СОЭ и уменьшается количество тромбоцитов. Показатели общего анализа 1. Гемоглобин(Hb) Это пигмент крови, содержащийся в эритроцитах, основная функция которого заключается в транспортировке кислорода от легких к тканям и выведении из организма СО2. Нормальные показатели для мужчин составляют 130–160 г/л , для женщин — 120–140 г/л. Если гемоглобин понижен, это говорит о возможной анемии, кровопотере или скрытом внутреннем кровотечении при поражении внутренних органов. Повышение гемоглобина, как правило, наблюдается при болезнях крови и некоторых видах сердечной недостаточности. 2. Эритроциты Это непосредственно красные кровяные тельца, содержащие гемоглобин. Нормальные значения у мужчин - (4.0–5.1) * 10 в 12-й степени/л и у женщин - (3.7–4.7) * 10 в 12-й степени /л. Переизбыток эритроцитов бывает у здоровых людей на большой высоте в горах, а также при пороках сердца, болезнях бронхов, легких, почек и печени. Иногда это говорит о переизбытке стероидных гормонов в организме. Недостаток эритроцитов свидетельствует об анемии, острой кровопотере, хронических воспалительных процессах. И иногда бывает на поздних сроках беременности. 3. Лейкрциты Белые кровяные тельца. Продуцируются в костном мозге и лимфатических узлах и защищают организм от внешних воздействий. Норма для всех — (4.0–9.0) х 10 в 9-й степени /л. Превышение говорит о наличии инфекции и воспалении. Большое их количество бывает при разных ситуациях, порой не связанных с болезнями. Они могут подскочить от физического напряжения, стресса или беременности. Но бывает, что лейкоцитоз связан с заболеваниями, а именно: бактериальными инфекциями; воспалительными процессами; аллергическими реакциями; лейкозами; приемом гормональных препаратов, некоторых сердечных препаратов (типа дигоксина). А вот лейкопения (нехватка лейкоцитов) может говорить о вирусной инфекции (например, при гриппе) или приеме некоторых лекарств, например, анальгетиков, противосудорожных. 4. Тромбоциты Клетки, обеспечивающие свертываемость крови, участвуют в образовании тромбов. Нормальное количество — (180–320) * 10 в 9-й степени/л. Если их больше нормы, то, возможно, у вас туберкулез, язвенный колит, цирроз печени. Такое бывает еще и после операций или при употреблении гормональных препаратов. Пониженное их содержание случается при действии алкоголя, отравлении тяжелыми металлами, болезнях крови, почечной недостаточности, заболеваниях печени, селезенки, гормональных нарушениях. А также при действии некоторых лекарств: антибиотиков, мочегонных, дигоксина, нитроглицерина, гормонов. 5. СОЭ или РОЭ Скорость оседания эритроцитов. Это показатель течения болезни. Обычно СОЭ увеличивается на 2–4 сутки заболевания, а пика достигает в период выздоровления. Норма для мужчин — 2–10 мм/ч, для женщин - 2–15 мм/ч. Повышенные показатели бывают при инфекциях, воспалениях, анемии, болезнях почек, гормональных нарушениях, шоке после травм и операций, при беременности, после родов, во время месячных, а пониженное наблюдается при недостаточности кровообращения, анафилактическом шоке. 6. Глюкоза Концентрация глюкозы в здоровом организме должна быть 3,5–6,5 ммоль/литр. Понижение глюкозы свидетельствует о недостаточном и нерегулярном питании, гормональных заболеваниях, повышение — о сахарном диабете. 7. Общий белок Норма его - 60–80 граммов /литр. При ухудшении работы печени, почек, недоедании он понижается. Такое часто бывает после жестких диет. 8. Общий билирубин Билирубин должен показывать не выше 20,5 ммоль/литр. Он — индикатор работы печени. При гепатитах, желчекаменной болезни или разрушении эритроцитов билирубин повышается. 9. Креатинин Креатинин отвечает за ваши почки. Его нормальная концентрация: 0,18 ммоль/литр. Превышение нормы — признак почечной недостаточности, если не дотягивает до нормы — значит, нужно повышать иммунитет.

O əfsanəvi filmdən sağ qalan yeganə aktrisa

afgan73 — Mon, 03 Dec 2018 04:13:45 GMT

O əfsanəvi filmdən sağ qalan yeganə aktrisa: 102 yaşında.., gözəlliyi də öz yerində (Fotolar)

Filmlər yaxşı və ya pis ola bilər. Amma elə filmlər də var ki, müəyyən müddətdən sonra əfsanəyə çevrilir və daha onların yaxşı və ya pis olması müzakirə mövzusu olmur.

“Küləklə sovrulanlar” da əfsanəyə çevrilmiş filmlərdəndir. Amma bu film təkcə mövzusuna və səviyyəsinə görə əfsanəyə çevrilməyib. Filmdə baş rolu ifa edən aktrisa Oliviya de Hevilend də filmin əfsanəyə çevrilməsində az pay sahibi deyil. O filmin yaradıcı heyətindən yalnız o sağ qalıb. 1916-ca ildə dünyaya göz açmış aktrisanın artıq 102 yaşı var. Amma hələ də baxışlarından həyat eşqi yağır. Gözəlliyi və ecazkar təbəssümü də öz yerində.

Bizimyol.info əfsanəvi aktrisanın köhnə və yeni şəkillərini təqdim edir.

Müşfiqi onlar satdı – Siyahı

afgan73 — Wed, 14 Nov 2018 02:10:17 GMT

Müşfiqi onlar satdı – Siyahı Kult.az “Xalq qəzeti”ndə dərc olunmuş bu qəzetin baş redaktoru Həsən Həsənov və Beynəlxalq Terrora və Korrupsiyaya Qarşı Strateji Araşdırmalar Mərkəzinin direktoru Rövşən Novruzoğlunun müəllifliyi ilə Mikayıl Müşfiq haqda araşdırma yazısını təqdim edir: Azərbaycanda xalqımızın mədəniyyətinə, elminə, incəsənətinə, ədəbiyyatıına dövlət tərəfindən hər zaman böyük qayğı göstərilir. Odur ki, Stalin repressiyasının qurbanı olmuş və 1938-ci ildə güllələnmiş Mikayıl Müşfiqin qalıqlarının tapılması barədə son günlərdə kütləvi informasiya vasitələrində yayılmış materiallar dərhal möhtərəm Prezidentimiz cənab İlham Əliyevin diqqətini cəlb edib. Bu barədə açıqlama verən Azərbaycan Respublikası Prezidentinin İctimai-siyasi məsələlər üzrə köməkçisi – şöbə müdiri Əli Həsənov bildirib ki, Mikayıl Müşfiqin qalıqlarının aşkar olunmasına dair yayılan məlumatlar dövlət başçısının nəzarətindədir və Azərbaycan Prezidenti Milli Elmlər Akademiyası, Səhiyyə, Mədəniyyət nazirlikləri və digər əlaqədar qurumların nümayəndələrindən ibarət işçi qrupun yaradılması ilə bağlı göstəriş verib. Noyabrın 1-də Azərbaycan Respublikası Prezidenti Administrasiyasının rəhbəri, akademik Ramiz Mehdiyevin yanında işçi qrupun ilk iclası keçirildi və qrupa KİV-lərdə dərc edilən məlumatların öyrənilməsi, müvafiq arxiv materiallarının araşdırılması, Mikayıl Müşfiqə aid olduğu ehtimal edilən qalıqların DNT analizinin aparılması və digər zəruri tədbirlərin həyata keçirilməsi barədə tapşırıqlar verildi. Böyük şairimiz Hüseyn Cavid Müşfiqi “gələcək şeirimizin tacidarı” kimi öyür, Səməd Vurğun isə “məni poeziya sahəsində yalnız Müşfiq keçəcək” deyirdi. Bəs yaradıcılığına bu qədər yüksək dəyər verilən Müşfiq hansı günahın sahibi idi ki, donosçular dəstəsi onu ləkələmək, məhv etmək məqsədilə dəridən-qabıqdan çıxır, iclaslarda onu haqsızlıqla tənqid edir, böhtan atırdılar. Yazdıqları donosların mürəkkəbi qurumamış yenidən qələmə sarılırdılar. Donosçular ən qəddar düşməndən intiqam alırmışlar kimi, onu xalq düşməni, müsavatçı, pantürkist, əksinqilabçı, sovet quruluşunun əleyhdarı, gəncliyi düz yoldan sapdıran təxribatçı adlandırırdılar. Yazılan məktublarda Müşfiqin ünvanına söylənilən təhqirlərin, hədyanların, uydurmaların həddi-hüdudu yox idi. Heç şübhəsiz ki, donosçular dəstəsi, o cümlədən bu şərəfsiz kampaniyaya qoşulan Məmməd Rahim, Ə.Əkbər, Mikayıl Rzaquluzadə, Seyfulla Şamilov, Əsəd Əyyubi, Mirmehdi Seyidzadə, Məmmədkazım Ələkbərli və başqaları yaxşı bilirdilər ki, yazılan donoslar, Müşfiqin əleyhinə yönələn ifadələr gec-tez bu böyük şairi ölümün pəncəsinə verəcək. Mənfur repressiya maşını artıq hərəkətə gəlmişdi, millətin öncülləri, düşünən beyinləri ölüm təhlükəsi ilə üz-üzə qalmışdılar. Bəzi məlumatlara görə, 1937-ci ilin yazında Müşfiqə təklif edirlər ki, Hüseyn Cavidin məsələsi artıq həll olunub, bu gün-sabah tutacaqlar, sən özünü xilas etmək üçün onun əleyhinə bir-iki yazı çap elətdir. Müşfiq təklifi rədd edərək deyir ki, mənim sağ əlim Cavidin əleyhinə bir yazı yazsa, sol əlimlə onu baltalayaram. Bəli, bu nakam şair qeyrət, kişilik mücəssəməsi idi. Təəssüf ki, donosçular dəstəsi bu keyfiyyətlərdən xali idi. Müşfiq incə hisslər, kövrək duyğular, məhəbbət və bəşəri ideallar şairi idi. Onun poeziyası insanın qəlbinin dərinliklərinə nüfuz edərək, beyinlərə hakim kəsilir, gəncliyi yüksək dəyərlər ruhunda tərbiyə edir, bəşəri amallar uğrunda mübarizəyə səsləyirdi. İlk şeiri 1926-cı ildə çap edilən gənc şair ədəbiyyata və həyata böyük amallarla qədəm qoymuşdu, özünəgüvəni, gənclik enerjisi sərhəd tanımırdı: Hər tərəfdə qurulan toy-büsat mənəm, Ulduzlarla edən ixtilat mənəm, Mənim azadlığım qucağa sığmaz, Yer mənəm, göy mənəm, kainat mənəm! Gənc və istedadlı şairin bu qədər böyük cəsarətlə ədəbiyyata gəlişi bəzi paxıl qafiyəbazları qorxuya salmışdı: Dünən bir şairin keçdim yanından, İldə bir söz çıxmaz xəsis canından. Eşqi, ehtirası olmayan, yetər, Çıxsın birdəfəlik söz meydanından! Paxıllar, istedadsızlar isə söz meydanını tərk etmək fikrində deyildilər, birləşib fitnə-fəsadla, məkrlə quyu qazırdılar Müşfiqə. “Gənc işçi” qəzeti 1932-ci ilin 20 iyul tarixli sayında yazırdı: “Müşfiqin həyasızlığı o dərəcəyə çatmışdır ki, qəzet idarəsinə gələrək onu Cavidin “Ay qoduq” sərlövhəli şeirini yaymaqda tənqid edən və haqqında yazan komsomolçu müəllim Yusif Şirvanı adam yerinə qoymur, Süleyman Rüstəmi heç bir şey hesab edir və qəzetimizin 17 iyul tarixli nömrəsində “Düşmən ağzına bolşevik yumruğu” sərlövhəli məqalə yazan və onun Cavadçılığını, Cavad quyruğunda süründüyünü isbat edən Əsəd Əyyubiyə nümayişkaranə bir surətdə “Əsəd xuliqandır” deyə təhqir edir”. Bu, həmin Əsəd Əyyubidir ki, yazırdı: “Biz bu cəbhədə qəti vuruş, döyüş hərbinə keçməliyik. Bu, Müsavata da, Cavada da, Cavada quyruqluq edənlərə də zərbə, fəqət bizim üçün əzici, qurtarıcı bir zərbədir. Çünki biz bu zərbə ilə Müşfiqi sapqınlığından qorumasaq belə, Müşfiqləri qurtarırız”. Beləliklə, Xalq Daxili İşlər Komissarlığının əlinə özümüzünkülər qədərindən artıq dəstavüz vermişdilər. Repressiya maşınının sükanı arxasında duran Dövlət Təhlükəsizliyi İdarəsində heç kim Müşfiqin yaradıcılığı ilə maraqlanmırdı. Əks halda anlayardılar ki, “Ölkəm” şeirində: Dünyamızı seyr etdim min dürlü həvəslərlə, Gördüm coşuyor dillər pək nəşəli səslərlə. Baxdım doludur yerlər şən qəlbli kəslərlə. Pək şad olaraq güldüm abad olan ölkəmdə, Qəmlərdən, ələmlərdən azad olan ölkəmdə. yazan Müşfiq “əksinqilabçı, faşist ovqatlı insan”, “qudurğan millətçi”, “alçaq xəyanətkar”, “Vətən xaini” ola bilməz! Bəzi qələm sahiblərinin qəlbiqaralığı, özünüqoruma instinkti Müşfiqi güdaza verdi. Ə.Əkbər “Kommunist” qəzetinin 1937-ci il 20 iyun tarixli sayında “Ədəbiyyatda düşmən qalıqları axıradək ifşa edilməli” sərlövhəli məqaləsində yazırdı: “Necə ola bilər ki, Əhməd Cavadın, Hüseyn Cavidin yuvasından çıxmış riyakar, əclaf Müşfiq ittifaqın plenumunu və “Ədəbiyyat qəzeti”ni öz tribunasına çevirmişdir… Necə ola bilmişdir ki, Müşfiq kimi xain düşmən sovet yazıçıları ittifaqı rəhbərləri S.Şamilov və S.Vurğunun qanadı altında son günədək öz kontrrevolyusion pozucu işlərini yeritməyə imkan tapmışdır. Ədəbiyyatda xalq düşmənlərinin bütün qalıqları axıradək ifşa olunmalı, böyük sosializm quruluşumuza qarşı azğıncasına kin və ədavət bəsləyən müsavatçı və trotskist quduzlar yox edilməlidir”. SSRİ Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin 1934-cü il 10 iyul tarixli qərarı ilə SSRİ Xalq Daxili İşlər Komissarlığı (XDİK) yaradıldı və SSRİ Xalq Komissarları Soveti nəzdində Birləşmiş Dövlət Təhlükəsizliyi İdarəsi Baş Dövlət Təhlükəsizliyi İdarəsi adı ilə XDİK-ə birləşdirildi. 1934 – 1936-cı illərdə XDİK-ə Henrix Qriqoryeviç Yaqoda, 1936 – 1938-ci illərdə Nikolay İvanoviç Yejov rəhbərlik edirdilər. Keçmiş İttifaqın Baş Kəşfiyyat İdarəsinin 6-cı idarəsi kimi tanınan və dövlətin elm, təhsil, maarif, ədəbiyyat, incəsənət, səhiyyə… sisteminə nəzarət edən Baş Siyasi İdarəyə 1937-ci ildə Azərbaycandan 69 min məktub göndərilib. Ölüm saçan bu məktubların çoxunda insan taleyini alt-üst edən şər, böhtan, iftira yer almışdı. Bu məktubların təqribən 85 faizi araşdırılmaq və tədbir görülmək üçün Moskvadan Azərbaycana göndərilib. Əməkdaşlarının əksəriyyəti qeyri-azərbaycanlılar olan Dövlət Təhlükəsizliyi İdarəsində heç kim respublikanın tanınmış ziyalılarının, sənət adamlarının, dövlət xadimlərinin taleyinə balta çalan bu məktubları ədalətlə araşdırmır, həqiqəti üzə çıxarmaq istəmirdi. Amansız repressiya minlərlə insanın taleyinə zərbə vurdu, taun, vəba kimi nəsilləri məhv etdi. Yalan, böhtan, iftira qanunları və həqiqəti üstələmişdi. Dövlət Təhlükəsizliyi İdarəsinə göndərilən məktubların bir qismi dövrün və zamanın ən istedadlı şairlərindən olan Mikayıl Müşviq haqqında idi. Məktub müəllifləri utanmadan, çəkinmədən yazırdılar: “…Tutun onu! Dövlətimizi parçaladı… Satqındır”. Amma araşdıran yox idi ki, nə baş verib? Şair dövlətin əleyhinə hansı addımı atıb? Ləyaqətsizlik, şərəfsizlik, biganəlik tüğyan etdikcə dəyərli ziyalılarımızı itirirdik. Repressiya maşını millətin potensial imkanlarını, intellektual zümrəsini məhv edirdi. Mikayıl Mirzə Əbdülqadir oğlu İsmayılzadə 1937-ci ilin iyun ayının 4-də həbs olundu. Ona dustaq paltarı geyindirib, yaxasından nömrə asdılar. İndi 1109 nömrəli məhbus idi Müşfiq. Dövlət Təhlükəsizliyi İdarəsinin istintaq zabiti Lev Abramoviç Sinman Stepan Federoviç Yemelyanova müraciət edir ki, milliyyətcə azərbaycanlı olan Mikayıl Mirzə Əbdülqadir oğlu İsmayılzadə ilə bağlı ilk istintaq protokolunu o yazsın. Həmin vaxt S.F.Yemelyanov bilavasitə xarici kəşfiyyat məsələləri ilə məşğul olurdu. İstintaqın ona müraciətində dustağın qatı cinayətkar olduğu, xarici hərbi kəşfiyyata işlədiyi bildirilirdi. Şairə artıq növbəti damğalar vurulmuşdu. Bu müraciətdən sonra S.F.Yemelyanov Moskvaya Xalq Daxili İşlər Komissarı baş dövlət təhlükəsizliyi komissarı N.İ.Yejova teleqram vuraraq Azərbaycanda həbs olunmuş, dövlət sirlərini Türkiyə və İrana satan… cinayətkarı – Mikayıl Müşfiqi Moskvaya göndərməyi təklif edir. Lakin bu teleqrama cavab verilmir. Mikayıl Müşfiq 508 nömrəli orderlə, cümə günü saat 24-də həbs olunmuşdu, yəni ayın 4-nə keçən gecə. Ertəsi gün Yemelyanov tabeçiliyində olan təhlükəsizlik zabiti Sinmanın arayışına nəzər salır və tapşırır: “Bacardıqca onun əleyhinə ifadələrin sayını artır. Ola bilər yoldaş Bağırova tanınmış adamlar zəng edər, xəbər verərlər. Ehtiyatlı olun…” Arxiv sənədlərinə görə təhlükəsizlik kapitanı Sinmanın özü də 1955-ci ildə həbs olunub və Moskva Vilayət Hərbi Tribunalının hökmü ilə 20 il müddətinə azadlıqdan məhrum edilib. Lev Sinman həbs olunarkən verdiyi ifadələrdə (Xüsusi qovluq 21. vərəq 9-13) qeyd olunur ki, şair Mikayıl Müşfiqin əleyhinə Azərbaycan Yazıçılar İttifaqının 26 üzvü ifadə verib. Onlar hamısı yalvarırdı ki, adları və soyadları gizli saxlanılsın, heç kəs bilməsin: “Amma kişi kimi dayanan, məni və əməkdaşlarımızı evinə buraxmayanlar da var idi. Onlardan tanınmış biri Bağırova zəng edərək etirazını bildirdi. Acıqlı və əsəbi halda dedi ki, onun əleyhinə ifadə vermək üçün növbəyə duranlar var, onları arayın… Sonra Yemelyanov dedi ki, həmin adamın yoldaş Bağırovla şəxsi dostluq əlaqəsi var. Həmin gün eşitdim ki, yoldaş Bağırov Ağasəlim Atakişiyevi, Timofey Borşşevi, Xoren Qriqoryanı, Yuvelian Sumbatov-Topuridzeni, Ruben Markaryanı, Stepan Yemelyanovu yanına çağırıb. Yoldaş Bağırov tələb edib ki, təhlükəsizlik idarələrində özbaşınalığa son qoyun!.. Kim gəldi həbs etməyin! Xahiş edirəm, yoldaş hakim, mənim ifadələrim Baş Kəşfiyyat İdarəsində “mənim üçün ayrılmış “Xüsusi Qovluq”da saxlanılsın…” Arxiv sənədləri ilə tanış olduqca indiyədək məlum olmayan həqiqətlər üzə çıxır. Təhlükəsizlik zabiti Sinman bunu da qeyd edirdi ki, yoldaş Bağırov hətta istintaq idarəsinə iradını bildirir ki, şairin günahı yoxsa, buraxın onu… Amma Yemelyanov çalışırdı ki, onu Moskvaya istintaqa göndərsin… Yoldaş Bağırovdan ehtiyat edirdi. Əslində, xalq daxili işlər komissarı Yejov da yoldaş Bağırovun qəzəblənməsindən qorxurdu. 1109 saylı məhbusla bağlı bütün hadisələr gözümün önündədir… Sorğunuza cavab verirəm. Etiraf edim ki, mən 1109 saylı məhbusa əl qaldırdım. Onu vurdum. Onun canı üzülmüşdü. Yeməkdən imtina etmişdi… Onun sinəsindən itələyəndə yıxıldı, ağzı üstə yerə dəydi. Dodaqlarından qan gəldi. Onu nə üçün vurdum, heç özüm də bilmədim. Amma vurdum. İstintaqda iştirak edən köməkçim vardı, azərbaycanlı idi… Və gördüm ki, o ağlayır. Əyilib 1109 saylı məhbusu yerdən qaldırdı. Dəsmalını çıxarıb, məhbusun ağzının qanını sildi. Onda gördüm ki, 1109 saylı məhbusun gözləri dolub… Ertəsi gün yenə eşitdim ki, yoldaş Bağırov 1109 saylı məhbusu xəbər alıb. Fikri var idi ki, onu xilas etsin. Amma kimsə mane olurdu. Moskvadan kimsə təzyiq edirdi. Mən bundan sonra iki ay istintaqa getmədim, onu dindirmədim. Başqaları da şairlə görüşməkdən imtina edirdi. Çünki yoldaş Bağırovdan qorxurdular. Moskvaya, Baş Dövlət Təhlükəsizliyi İdarəsinə üst-üstə 48 istintaq və yaxud dindirmə, üzləşmə, şahid materialları göndərilmişdi. Materiallar isə qəbul olunmurdu. Bütün materiallarda istintaq idarəsinin rəisi polkovnik Ruben Ambarsumoviç Markaryanın imzası qoyulmuşdu. O, Azərbaycan dilində çox təmiz və qüsursuz danışırdı. Respublika Dövlət Təhlükəsizliyi İdarəsində milliyyətcə erməni olan kadrlar üçün Azərbaycan dilini öyrənmələri üçün xüsusi altıaylıq kurs təşkil etmişdi və zabitlər arasında bu kurslara “Markaryan kursları” deyirdilər”. Mikayıl Müşfiq 4-cü kamerada dünyasını dəyişəndən sonra Dövlət Təhlükəsizliyi İdarəsinin milliyyətcə erməni olan 36 zabiti respublikanın 31 rayon və şəhər şöbələrinə rəis təyin olunublar. Onlardan bir qismini təqdim edirik: 1. Polkovnik Arakelov D.N. – Astara dairəsinə, 2. Mayor Comardyan S.M. – Astraxanbazara (indiki Cəlilabad), 3. Mayor Zərgəryan L.M. – Zəngilan rayonuna, 4. Kapitan Petrosyan Ş.A. – Samuxa, 5. Avanesov M.A. – Masallıya, 6. Movsesyan L.Ş. və Tovatov A.O. – Lənkərana, 7. Akopyan A.A. və Ağacanyan A.L. – Naxçıvana, 8. Seyranyan İ.S, İşxanyan və Parseqyan – İmişliyə, 9. Muradyan – Salyana. Araşdırmalar göstərir ki, “güllələnmə kağızları” xüsusi vərəqələrdə hazır gəlirdi. Möhürlü, imzalı… təkcə ad familiyaları yazmaq lazım gəlirdi. Araşdırma materiallarına görə, keçmiş Dövlət Təhlükəsizlik İdarəsinin sıravi işçilərindən olan və 1930-cu ildən 1937-ci ilədək Dağıstanda və Rostovda işləyən Məhəmmədcan Əbubəkir oğlu Əbdülsamadov bir neçə nəfərlə Moskvanın sərəncamı ilə (yəni o vaxt məşhur 5-ci şöbənin xəttilə) Bakıdakı duruma kömək məqsədilə Azərbaycana ezam olunur. Milliyyətcə avar olan M.Ə.Əbdülsamadov təlimat aldıqdan sonra (təlimatı kapitan M.Mustafayevdən alır) 28 saylı kamerada saxlanılan ən qəddar və dövlətçilik üçün ən ciddi ideoloji təxribatlar törətməkdə təqsirli bilinən şəxsin qorunması, davranışlarına nəzarət olunması ona tapşırılır. M.Ə.Əbdülsamadov kameralarda heç kəsi tanımırdı və məhbuslarla rəftarı da ilk vaxtlar qəddar idi. 1937-ci il mayın 28-də Əbdülsamadova 4-cü kameraya nəzarət etmək tapşırılır. Kamerada saxlanılan 3 nəfərlə tanış olan Əbdülsamadov 1937-ci il iyunun 5-də saat 19.30-da Yemelyanova… xüsusi arayış yazır. Arayışda serjant Əbdülsamadov qeyd edir ki, 1109 saylı məhbusun bütün kamera davranışlarına nəzarət etdim. Azərbaycan dilini yaxşı bildiyimdən kamerada bütün danışıqlarını təhlil etdim. O, evi üçün, ailəsi üçün, dəniz və Bakı üçün darıxır. Onun kamera yoldaşı professor Məhərrəm Şüvəlanlı Qurbanzadənin həmin axşam ürək tutması oldu. Məhbus M.İsmayılzadə ona yardım etdi. O, həm də mahnı oxuyurdu. Əlbəttə ki, darıxmamaq üçün. Heç bir ruhi sarsıntısı yox idi. O, özünü çox səliqəli, ciddi və qüsursuz aparır. Xüsusi arayışa imza atan Əbdülsamadov bunu da qeyd edir ki, belə sakit məhbuslarla işləmək onun üçün çox rahatdır. M.Ə.İsmayılzadənin (Mikayıl Müşfiqin) həbs olunmasının 10-cu günü Əbdülsamadov adəti üzrə işini başa vurduqdan sonra yenə arayış yazır. Bu dəfə arayışı Qriqoryanın adına yazır… Qriqoryan arayışda qeyd olunmuş “o, özünü çox alicənab aparır” ifadəsinin üstündən qırmızı xətt çəkir və soruşur: Əbdülsamadov, yəni sözə qulaq asmır?.. Əbdülsamadov deyir ki, xeyr, o, çox nəcib adamdır… Bundan sonra Atakişiyev Əbdülsamadova axşama qədər başqa kameraya nəzarət etməyi tapşırır və ertəsi gün… 1937-ci il iyunun 15-də Azərbaycanın rəhbəri M.C.Bağırova müraciət edir. Müraciətdə Atakişiyev bildirir ki, məhbus kamerada özünü yaxşı aparmır, mahnı oxuyur, mahnının sözləri arasında Sizi və dövləti söyür. Yaxşı olardı ki, məhbus İsmayılzadəni təhlükəli məhbus hesab edərək, Baş Kəşfiyyat İdarəsinin Xüsusi Şöbəsinin sərəncamına verək. Beləliklə, 1937-ci il iyunun 27-də kapitan Sinmanın tərtib etdiyi arayışa yenidən baxılır və şəxsən Atakişiyevin əlavələri ilə məhbus M.Ə.İsmayılzadə daha ciddi və təhlükəli cinayətkar kimi Xüsusi Şöbənin sərəncamına verilir. Bu şöbə Baş Kəşfiyyat İdarəsinə tabe idi. Onun tərtib etdiyi istintaq arayışının icrası üçün müəyyən vaxt verilirdi və beş gün ərzində müttəhim kimliyindən asılı olmayaraq güllələnirdi. Bu şöbə rəsmi sənədlərdə 6-cı idarə kimi gedirdi və bilavasitə ölkənin elm, incəsənət, ədəbiyyat, səhiyyə, təhsil, maarif sistemində çalışanlara nəzarət edirdi. 1937-ci il iyunun 27-də əks-inqilabçı gənclər təşkilatının müsəlman ölkələri üzrə ideoloji koordinatoru müttəhim kimi M.Ə.İsmayılzadənin istintaq işi təhlükəsizlik zabiti İ.İ.Şevçenkonun imzası ilə Xüsusi Şöbəyə göndərilir. Həmin vaxt şöbənin əksər əməkdaşları ruslar və qeyri-azərbaycanlılar olduğundan istintaq materialları düzgün tərtib olunmurdu, materiallar tamamlanmırdı. Həmçinin kameralara nəzarət edənlər başqa millətdən olduğundan müttəhimlərlə əlaqə zamanı problemlər yaranırdı. Nəticədə 1937-ci il noyabrın 26-da Xüsusi Şöbəyə vaxtilə 4-cü kameraya baxan Əli adlı bir nəzarətçi ayrılır. Qısa arayış: Serjant Əli Mərdan oğlu Əlistan 1937-ci ilin mayında Bakıda Xüsusi Şöbədə işə başlayıb. O, 4-cü kamerada 1109 saylı məhbusa nəzarət edib. Əli rus dilini bidiyinə görə kameradakı məhbus M.İsmayılzadə ilə sorğu-sual tez də tərcümə olunurdu. Müstəntiq Sinman Baş Kəşfiyyat İdarəsinin istintaq qrupuna verdiyi arayışda göstərir ki, 1109 saylı məhbusun kamerasına Əli Mərdan oğlu Əlistanın təyin olunması işləri xeyli dəyişmişdi. Şübhəsiz, istintaq materiallarının düzgün tərtib olunması vacib idi. Çünki bundan sonra heç kəs müdaxilə edə bilmirdi. Müstəntiq Sinman daha sonra Baş Kəşfiyyat İdarəsinin müstəntiqi A.A.Rıbkinə verdiyi məlumatda qeyd edir: “…Mən 1109 saylı məhkumdan razı idim. Məni yormurdu. Bəzən mənə məlumat gətirirdilər ki, istintaq zamanı bəzi-bəzi adamların adlarını çəksin… canını qurtarsın. Amma mən bu yolu seçmirdim. 1938-ci il yanvarın 4-də gündüz mənə Qriqoryan Xoren İvanoviç xəbər göndərdi ki, söhbəti qısa elə… Mən anladım ki, 1109 saylı məhkumun taleyinə artıq nöqtə qoyulub. Başımı qaldırıb, məndən bir az aralıda duran Əli Əlistana nəzər saldım. Hiss etdim ki, qatarın getdiyini o da başa düşdü. Birdən heç kimin gözləmədiyi bir halda serjant Əli Əlistan dedi: – Şair, bu, bizim sonuncu görüşümüzdür, sonuncu arzunu de. Sabah sərəncam icra olunacaq… Kimə nə çatdıracaqsansa, de… Müşfiq susurdu. Nəhayət, “Allah hamınıza cansağlığı versin. İmkan olarsa, məni anamın yanında dəfn edin. Bacararsanmı?…” – dedi. Əli Əlistan “Yox, mən bunu bacarmaram” – dedi. Araşdırma materiallarından: 1109 saylı məhkumu – şair Mikayıl Müşfiqi tək buraxdıq. Onu kameraya ötürdük. Müşfiqin ölümü və məzarı ilə bağlı yeni versiya 1938-ci ilin yanvarın 5-də ölüm hökmü icra olunur… Bundan sonra serjant Əli Əlistan 1109 saylı məhkumun meyitini palaza bükülmüş halda təcili kameradan çıxararaq aparır. Kapitan Sinman istintaq idarəsinə verdiyi ifadədə göstərir ki, 1109 saylı məhkumun meyidinin tələm-tələsik aparılmasını MK-da bilirdilər. İstintaq idarəsinin rəisi Ağasəlim Atakişiyev verdiyi ifadələrin birində qeyd edib ki, Bağırov şairin ölümündən xəbərsiz idi… Hadisəni biləndən sonra Əli Əlistana şairi dəfn etməyi tapşırır. Əli Əlistan 1109 saylı məhkumun – Mikayıl Mirzə Əbdülqadir oğlu İsmayılzadənin meyitini Bayıl qəbiristanlığına aparır. Orada adsız qəbirlərin birində dəfn edir. Bu yazının müəlliflərindən biri Rövşən Novruzoğlu Əli Mərdan oğlu Əlistanla 1994-cü il may ayının 27-də Prezident yanında Xüsusi İdarədə görüşüb. Görüş idarənin rəisi, sonralar xaincəsinə qətlə yetirilmiş polkovnik Şəmsi Rəhimovun otağında olur. Dövlət Təhlükəsizliyi Komitəsinin polkovniki, fəxri çekist mərhum Kamal Əlisəttar oğlu Əliyev də görüşdə iştirak edib. Söhbətdən sonra mayın 27-də saat 17:30-da Əli Mərdan oğlu Əlistan Rövşən Novruzoğlunu və polkovnik Kamal Əliyevi Bayıl qəbiristanlığına aparıb üzərində kiçik başdaşı olan bir qəbri göstərib hönkürür. Sonra da, başdaşının üstündə yazılmış Əli sözünü nişan verir. “Bu sözü mən yazmışam. Qəbir itməsin deyə, onun da üstündə Allah sözü yazdım” deyir. Əli Əlistan onu əlavə edir ki, şairin məzarı ətrafında Azərbaycanın onlarca tanınmış, sevilən insanlarının məzarları var Onların hamısı Sumbatovun, Qriqoryan Xoren İvanoviçin, Markaryan Ruben Ambarsumoviçin, Borşşevlərin, Yemelyanovların hökmü ilə öldürülüb. Ayrılarkən Əli kişi dağılmış, batmış, adsız, ünvansız məzarlardan birini nişan verib deyir: “Qurani-Kərimi Azərbaycan dilinə ilk dəfə tərcümə etmiş 83 yaşlı Seyid Mirəli Məhəmmədini də sürüyə-sürüyə bu qəbirə atdılar. Onun Nargin adasında öldürüldüyü deyilirdi, amma yalandır. Onu başına döyə-döyə öldürdülər. Ölüm hökmü isə ertəsi gün çıxdı”. Redaksiyadan: Noyabrın 3-də Bayıl qəbiristanlığına gedib mərhum Əli Əlistanın Mikayıl Mirzə Əbdülqadir oğlu İsmayılzadəyə aid olduğunu söylədiyi qəbri ziyarət edib, ruhuna dualar oxuduq. Allahdan ona rəhmət dilədik. Bu qəbrin böyük şairimiz Mikayıl Müşfiqə aid olub-olmadığı yal¬nız DNT analizi nəticəsində müəyyənləşdirilə bilər. Hələlik isə bu, irəli sürülən versiyalardan biridir. Müşfiqin əleyhinə donos yazanların, ifadə verənlərin bir qismi özünü repressiya təhlükəsindən xilas etməyə çalışırdı, digərləri mənzil almaq, ad-san qazanmaq, vəzifə tutmaq naminə alçalmış-dılar. Başqa bir qrup isə ağır işgəncələrə dözməyib istintaq orqanlarının istədiyi kimi ifadə ver¬miş-dilər. Təəssüf doğuran haldır ki, Müşfiqi qorumağa, müdafiə etməyə borclu olan qələm əhli¬nin bir qismi də ona balta çalanların, repressiya maşınının ağzına atanların sırasında yer alıblar, qurultayda, plenumlarda onu tənqid və təhqir ediblər. Heç bir halda və heç bir səbəblə donosçu-lara, verdikləri ifadələrlə kiminsə ölümünə bais olanlara haqq qazandırmaq olmaz! Xalq Daxili İşlər Komissarlığına rəhbərlik edənlərdən Henrix Yaqoda 1938-ci ilin iyununda, Nikolay İvanoviç Yejov isə 1940-cı ilin fevralında güllələnməyə məhkum olundular. 1956-cı ilin fevralında Sovet İttifaqı Kommunist Partiyasının XX qurultayında Nikita Xruşşov “Şəxsiyyətə pərəstiş və onun nəticələri haqqında” məruzə ilə çıxış etdi. Qurultay SSRİ-nin ictimai-siyasi həyatının liberallaşmasında mühüm rol oynadı. Repressiyaya məruz qalanların işinə yenidən baxıldı. 1956-cı il may ayının 23-də SSRİ Ali Məhkəməsinin Hərbi Kollegiyasının qərarı ilə Mikayıl Mirzə Əbdülqadir oğlu İsmayılzadəyə də bəraət verildi. Ölümündən 18 il sonra. Bəraət hökmü ilə bağlı Azərbaycan SSR Nazirlər Soveti yanında Dövlət Təhlükəsizliyi Komitə¬si-nin rəisinə 9d-471-56 nömrəli məxfi məktub göndərilib. Məktubda deyilir: “SSRİ Daxili İşlər Nazirliyinin birinci xüsusi şöbəsi, SSRİ Nazirlər Soveti yanında DTK-nın qeydiyyat-arxiv şöbəsi, 23 may 1956-cı ildə SSRİ Ali Məhkəməsinin Hərbi Kollegiyasının İsmayılzadə Müşfiq Qədir oğlunun işi haqqında göndərişini icra olunmaq üçün sizə göndərirəm. İsmayılzadənin ya¬xın qohumlarını tapıb, göndərişin mətnini tam elan etmədən onlara ancaq işin baxılması və tarixi haqqında məlumat verilsin. Hərbi Kollegiya və Baş Prokurorluğa da məlumat verilsin. DTK-nın Azərbaycan İdarəsinin rəisindən xahiş edirəm ki, İsmayılzadənin qanuni varislərinə müsadirə olunmuş əmlakı və ya onun dəyəri qaytarılsın. İcra barədə Hərbi Kollegiyaya məlumat verilsin”. Müşfiqin qanuni varisi kiçik bacısı Balacaxanım İsmayılzadə dövlət tərəfindən ayrılan vəsaiti almaqdan imtina edir. Evdə qalan şeylərin Müşfiqə aid olduğunu bildirərək dövlətə keçməsinə razılıq verir. Təəssüf ki, bəraət hökmündən sonra Mikayıl Müşfiqin dəfn olunduğu yerlə maraqlanan olmadı. O vaxt onu güllələyənlərin də, istintaq aparanların da, şahidlərin də çoxu hələ həyatda idilər, istənilən məlumatları dəqiqləşdirmək, həqiqətləri aşkara çıxarmaq mümkün idi. O halda biz indi – Müşfiqin ölümündən 80 il keçəndən sonra cavabsız suallarla üzbəüz qalmazdıq. Bununla bağlı Müşfiqin qohum-əqrabasını günahlandırmaq insafsızlıq olar. Çünki bacısı Böyükxanım Müşfiq tutulandan sonra onu həbs etməyə gələn NKVD işçilərinə paltarını dəyişmək istədiyini deyib mətbəxə keçərək üstünə neft töküb özünü yandırmışdı. Kiçik bacısı Balacaxanım “ifşa edilmiş xalq düşməninin bacısı” kimi həbs olunaraq Arxangelskə sürgün edilib. Müşfiqin böyük qardaşı isə 1938-ci ildən sonra Astara rayonunun Pensər kəndində (bəzi məlumatlara görə Masallıda) yaşayıb, lakin şairin qardaşı olduğunu kimsəyə bildirməyib. 1937-ci il noyabrın 1-də NKVD inspektoru Kolqinanın təqdimatı əsasında Borşşev Dilbər Axundzadənin həbsinə dair order imzalayıb. Həbs olunaraq iki ay işgəncələrə məruz qaldıqdan sonra Dilbər Axundzadənin əsəbləri pozulur, 1938-ci ilin fevralında əsəb xəstəlikləri xəstəxanasına göndərilir. 1939-cu il martın 7-də Respublika Prokurorluğunun xüsusi işlər şöbəsinin təqdimatından sonra martın 10-da NKVD-nin rəis müavini Kərimovun imzaladığı qərara əsasən Dilbər Axundzadə həbsdən azad olunmuşdur.

2019-cu ilin dövlət büdcəsi layihəsi

afgan73 — Tue, 06 Nov 2018 12:16:06 GMT

2019-cu ilin dövlət büdcəsi layihəsi - rəsmi və müxalif münasibət Noyabrın 5-də Milli Məclisin İqtisadi siyasət, sənaye və sahibkarlıq, Aqrar siyasət, Təbii ehtiyatlar, energetika və ekologiya, Müdafiə, təhlükəsizlik və korrupsiya ilə mübarizə, İctimai birliklər və dini qurumlar komitələrinin birgə iclasında Azərbaycanın 2019-cu il üzrə dövlət büdcəsi zərfinin müzakirəsinə başlanılıb. Dövlət büdcəsinin parametrləri 2019-cu il dövlət büdcəsinin gəlirləri 22 917,5 mln. manat məbləğində proqnozlaşdırılıb. 2019-cu il dövlət büdcəsi gəlirləri üzrə proqnozun 7 316,0 mln. mantı və ya 31,9%-i Vergilər Nazirliyinin xətti ilə daxilolmaların, 11 364,3 mln. manatı və ya 49,6%-i ARDNF-dan transfertlərin, 3 451,6 mln. manatı və ya 15,1%-i Dövlət Gömrük Komitəsinin xətti ilə daxilolmaların, 785,6 mln. manatı və ya 3,4%-i isə digər gəlirlərin payına düşür. 2019-cu il dövlət büdcəsinin neft gəlirlərinin hesablanamasında orta ixrac qiyməti 60 ABŞ dolları nəzərdə tutulub. Gələn il dövlət büdcəsinin xərcləri 24 780,1 mln. manat məbləğində proqnozlşdırılıb. Büdcə xərclərinin ÜDM-ə nisbətinin 30,2% səviyyəsində olması nəzərdə tutulub. 2019-cu il dövlət büdcəsi xərclərinin strukturunda təhsil xərcləri 2, 275 mlrd. manat, səhiyyə xərcləri 1, 048 mlrd. manat, müdafiə xərcləri 3, 038 mlrd. manat, beynəlxalq fəaliyyət və beynəlxalq təşkilatlara üzvlük xərcləri 185,7 mln. manat, Naxçıvan MR-nın dövlət büdcəsinə verilən dotasiya 300,4 mln. manat proqnozlaşdırılır. Dövlət büdcəsi kəsirinin yuxarı həddi 1862,6 mln. manat məbləğində müəyyən edilib. Büdcə layihəsində dövlət büdcəsi kəsirinin maliyyələşdirilməsi mənbəyi olaraq özəlləşdirmədən, digər mənbələrdən daxilolmalar (daxili və xarici borclanma), 2019-cu ilin 1 yanvar tarixinə dövlət büdcəsinin vahid xəzinə hesabının qalığı göstərilib. Dövlət büdcəsi kəsirinin 2019-cu ildə ÜDM-ə nisbəti 2,3% təşkil edəcəyi nəzərdə tutulub. “2019-cu il üçün ehtiyac meyarının həddi haqqında” qanun layihəsinə əsasən ünvanlı dövlət sosial yardımının təyin edilməsi məqsədilə gələn il üçün ehtiyac meyarının həddi 143 manat məbləğində müəyyən edilib. Bununla yanaşı, 2019-cu il üçün yaşayış minimumunun ölkə üzrə 180 manat, əmək qabiliyyətli əhali üçün 191 manat, pensiyaçılar üçün 149 manat, uşaqlar üçün 160 manat müəyyən edilməsini nəzərdə tutulub. "Sosial təminatı və sosial müdafiəni həyata keçirən müvafiq icra hakimiyyəti orqanının 2019-cu il büdcəsi haqqında" qanun layihəsinə əsasən Dövlət Sosial Müdafiə Fondunun gəlirləri 3 928,1 mln. manat həcmində proqnozlaşdırılıb. 2019-cu ildə Fondun xərcləri 3 928,1 mln. manat olacağı nəzərdə tutulub. Samir Şərifov: “Büdcənin neftdən asılılığı azaldılacaq” Maliyyə naziri Samir Şərifov bildirib ki, yeni büdcə qaydası neftdən asılılığın azaldılmasına yönəlib. “Yəni, neft qiymətləri aşağı düşdükdə, biz dərhal xərcləri azaltmamalıyıq. Çünki, bu, ikinci zərbə kimi endirilmiş olacaq. Yeni büdcə qaydasına riayət etsək, özümüzü təhdidlərdən qorumuş olacağıq. İqtisadi siyasətimizi həyata keçirərkən diqqətli olmalıyıq", nazir qeyd edib. Onun firkincə, Dövlət Neft Fondundan büdcəyə transfert tədiyyə balansı və valyuta bazarının tənzimlənməsində böyük rola malikdir. "Fond valyuta bazarına müyyən səviyyədə vəsait çıxarmalıdır ki, bazarda xarici valyutaya tələbat tam və dolğun təmin olunsun. Bu məsələni də nəzərdən qaçırmamalıyıq. Belə ki, transfert dövlətin xərclərinin orta və uzunmüddətli həyata keçirilməsinə xidmət edirsə, digər tərəfdən böyük həcmdə xarici valyutanın bazara çıxarılmasının qaşısını almalı və həmin optimal səviyyəni qarşılamalıdır". Nazir büdcə gəlirləri ilə bağlı rikslərdən danışıb Samir Şərifov gəlirlərlə bağlı risk faktorlarına da toxunub. "Yeganə risk faktoru digər neft gəlirlərindən əldə ediləcək daxilomalarımızla bağlı ola bilər. Burada söhbət mənfəət vergisindən gedir. Bunun da ödəyicisi SOCAR-dır. SOCAR-ın isə xarici valyutada daxilolmaları o qədər yüksək deyil. Əvvəl daha çox neft məhsullarını xarici bazarlara yönəldirdisə, hazırda daxili istehlakımız kifayət qədər yüksək sürətlə atrır. Nəticə etibari ilə məhsullarını daxili bazarda satır. Daxili bazarda isə vergilərimiz Vergilər Nazirliyi tərəfindən müvafiq qaydada yığılacaq". Nazir hesab edir ki, digər risk neftin qiymətinin azalacağı təqdirdə beynəlxalq konsorsiumlar tərəfindən ödənilən mənfəət vergisinin azalması ola bilər. "Biz bunu da əhəmiyyətli risk kimi qiymətləndirmirik". Böyük vergi islahatı gözlənilir Maliyyə naziri gələn ildə faktiki olaraq böyük vergi islahatına gediləcəyini deyib. “Bu, dövlət tərəfindən atılan kifayət qədər cəsarətli addımdır. Müəyyən vaxt ərzində dövlət büdcəsinin gəlirinin bir hissəsindən faktiki olaraq imtina edirik. Ona görə ki, biz istəyirik iqtisadiyyatda şəffaflaşma baş versin, kölgə iqtisadiyyatı tədricən azaldılsın və bunun üçün sahibkarlar üçün stimul yaradırıq. Sahibkarları həvəsləndiririk ki, onlar da bu addımı dəstəkləsinlər. Sosial sığorta haqlarının işçi və işəgötürən arasında bölgü məsələsinə toxunmuşuq. Bunlardan sonra belə ARDNF-dən transfert əhəmiyyətli dərəcədə artmır", nazir deyib. “Manatın məzənnəsinə təzyiqlər artır” Samir Şərifov hesab edir ki, Azərbaycanla qonşu ölkələrin və əsas ticarət tərəfdaşlarının milli valyutalarının ucuzlaşması manatın məzənnəsinə təzyiqləri artırır. “Neftin qiymətində müəyyən sabitləşmənin Azərbaycana müsbət təsiri ehtimal olunsa da, regiondakı iqtisadi təlatümlərin ölkə iqtisadiyyatına potensial mənfi təsirləri də nəzərdən qaçırılmamalıdır. Qonşu ölkələrin və əsas ticarət tərəfdaşlarımızın milli valyutalarının ucuzlaşması bir tərəfdən yerli istehsalçıların ixrac imkanlarının azalması, digər tərəfdən isə ölkəyə idxalın artımı riskini aktuallaşdırır”, o qeyd edib. Nazirin sözlərinə görə, xarici makroiqtisadi təhdidlərin ölkə iqtisadiyyatına təsirinin qarşısının alınması 2019-cu ildə həyata keçiriləcək monetar və fiskal siyasətin əsas hədəflərindən biri olacaq. Mikayıl Cabbarov: “Əmək bazarının və əmək haqqı sisteminin şəffaflaşdırılmasını düşünürük” Vergilər naziri Mikayıl Cabbarov bildirib ki, nazirlik vergitutma rejiminin təkmilləşdirilməsi və digər tədbirlər vasitəsilə vergitutma bazasının genişlənəcəyini proqnozlaşdırır. "Qarşımızda duran əsas məqsəd iqtisadi artımın təmin edilməsi, sahibkarlığın inkişafının dəstəklənməsi, özəl investisiyaların səmərəli təşviqidir. Bu məqsədlə bərabər vergi yükünün təmin edilməsi qarşımızda duran əsas vəzifə kimi qəbul edilib. Qeyri-neft sektorunda nəzərdə tutulan vergi güzəştlərinin islahatı da buna yönəlib. Əmək bazarının və əmək haqqı sisteminin şəffaflaşdırılması üçün güclü vergi stimullarının yaradılmasını düşünürük”, o qeyd edib. Cabbarov vergidən yayınmanın miqyasının azaldılması üçün mal dövriyyəsinin sənədləşdirilməsinin, aksizli malların dövriyyəsinə nəzarətin gücləndirilməsinin nəzərdə tutulduğunu deyib. "Vergitutma rejiminin təkmilləşdirilməsi və digər tədbirlər vasitəsilə vergitutma bazasının genişləndirilməsi, vergi ödənişlərinin optimalllaşdırılması və iqtisadi səmərəsinin yüksəldilməsi, ayrı-ayrı sahələrin iqtisadi inkişafını təmin etmək üçün güzəştlərin tətbiqi kimi istiqamətlər müəyyən olunub", o bildirib. Ziyafət Əsgərov: “Müdafiə və təhlükəsizlik xərcləri üçün 3,037 milyard manat nəzərdə tutulub” Milli Məclis sədrinin I müavini Ziyafət Əsgərov bildirib ki, 2019-cu ildə müdafiə və təhlüksəzilik xərcləri üçün 3,037 mlrd. manat vəsait nəzərdə tutulub. “Bu 2018-ci illə müqayisədə 132,4 mln. manat çoxdur və başa düşüləndir. Ermənistanla müharibə şəraitindəyik, qorunmaq üçün bu sahəyə vəsait ayırmalıyıq. Üstəlik hərbi qulluqçuların sosial müdaifəsinə də xüsusi diqqət ayrılır", Əsgərov qeyd edib. Əli Məsimli: Azərbaycanda minimum əmək haqqı niyə digər Cənubi Qafqaz dövlətlərindən aşağıdır? Deputat Əli Məsimli hesab edir ki, iqtisadiyyatın sosial blokla yetərincə əlaqəsi yoxdur. “Cənubi Qafqazın iqtisadiyyatın üçdə ikisini təşkil edən Azərbaycanda minimum əmək haqqı niyə digər Cənubi Qafqaz dövlətlərindən aşağıdır?”, o sual edib. Deputat hesab edir ki, ölkə vətəndaşlarının gəlirlərinin strukturu analiz olunmalıdır. “Büdcədə əmək haqqının payı çox aşağıdır. Neçə ildir ki, Azərbaycanda inflyasiyanın artım tempi əhalinin gəlirlərini üstələyir. İndiyə qədər əmək haqqının artımı inflyasiyanı kompensasiya etməyib. Bununla bağlı ciddi analizlər aparılmalıdır. Büdcə təşkilatlarında çalışanların maaşlarının artırılması istiqamətində gözə görünən, nəzərə çarpan addımlar atılsın”, o qeyd edib. Zahid Oruc: “Bu adamlar nə üçün məsuliyyətsizliyə yol veriblər” Deputat Zahid Oruc bildirib ki, "Azərenerji" uzun illər SOCAR-ın xətti ilə dotasiya alan və sonradan borcları silinən qurum olaraq qalır. O sual edib: “Aydınlıq gətirilməlidir ki, "Azərenerji" daha nə qədər dövlətin çiynində yük olaraq qalmağa davam edəcək?” Deputat deyib ki, Azərbaycan Avropanın enerji təhlükəsizliyində xüsusi rol oynaması ilə öyünür. “Ölkə prezidenti çox haqlı olaraq "Azərenerji"nin rəhbərliyini qınayıb. Bu adamlar nə üçün məsuliyyətsizliyə yol veriblər ki, ölkənin özünün daxili enerji təhlükəsizliyinə ziyan gəlib?”, deputat bu il elektrikin verilməsində saatlarla fasilələrin yaranmasına işarə edib. Müxalifətdə olan siyasi partiyaların bir çoxu isə diqqəti dövlət büdcəsi ilə bağlı korrupsiya hallarına yönəldib. Əli Kərimli: “Korrupsiyanın qarşısını almaqla 10 milyardlarla manat pulu xalqa qaytarmaq olar” “İlham Əliyev hökuməti üçün korrupsiya dövlət siyasətidir. Müxalifətin hökumətə yönəltdiyi korrupsiya ittihamlarını indi hətta hökumətə yaxın deputatlar da təsdiq edir. Əliyevlər dövründə xalqdan 100 milyard dollara yaxın pulun oğurlanması haqda müxalifətin ittihamları tam əsaslıdır. Təkcə gömrükdən mənimsənilən vəsait 27 milyard manat qiymətləndirilirsə, onun üstünə SOCAR, Azərenerji, dəmir yolları, AZAl, vergi, təmir-tikinti və s. vasitəsilə oğurlananları da gәlin. Əhalinin acınacaqlı yaşayışının əsas səbəbi korrupsiyadır. Təkcə korrupsiyanın qarşısını almaqla 10 milyardlarla manat pulu xalqa qaytarmaq, real şәkildә iqtisadiyyatı inkişaf etdirmək, 100 minlərlə iş yeri açmaq, çoxsaylı sosial layihələri həyata keçirmək olar”, AXCP sədri Əli Kərimli facebook səhifəsində yazıb.

Qeyri-adi tarixi faktlar

afgan73 — Mon, 05 Nov 2018 21:42:11 GMT

Qeyri-adi tarixi faktlar 1938-ci ildə Stalin təyyarəçi Valeriy Çkalova SSSR-in Daxili İşlər üzrə Xalq Komissarlığına başçılıq etməyi təklif edir. Əgər Valeriy Çkalov bu təklif ilə razılaşsa idi, məşhur təyyarə qəzası baş verməyəcəkdi və biz indi onu qəhrəman təyyarəçi kimi deyil, cəllad kimi yadda saxlayacaqdıq. İngiltərənin kralı VIII Henri «Ballı burun Kral» ləqəbini almışdı. Xəzinədə vəsait az olduğu üçün o, gümüş sikkələr əvəzinə gümüş ilə örtülmüş bürünc sikkələr buraxmışdı. Dövriyyə zamanı gümüş örtük sürtülürdü və sikkələrin bürüncdən olduğu görünürdü. Sikkələrin üzərində kralın anfas portreti var idi. Portretdə ən böyük hissə kralın burnu idi. Və gümüş ilkin olaraq burun hissəsindən sürtülürdü. Napaleon Vaterloo döyüşündə yatıb qalmışdı. Bonapart hemoroydan əziyyət çəkirdi və o, siptomatik müalicə alırdı. Napaleona ağrı kəsici verilirdi və həmin dərman yuxu gətirirdi. Bonapart döyüşdən əvvəl yatır və döyüşün kritik anına qədər heç kim onu oyatmağa cürət etmir. XVI əsrdə katolik İoxan Rayndoldskiy və protestant Edmund Randols tərəfindən ən maraqlı diskussiya baş tutmuşdu. Hər iki tərəf öz dini təlimlərinin xeyrinə kəskin faktlar təqdim etmişdilər. Disput isə İoxanın protestan, Edmundun isə katolik olması ilə nəticələnmişdi. B. e. ə. V əsrdə spartalı sərkərdə Pavsaniy vətənini farslara satır. Pavsaniyin xəyanəti aşkarlanmış və sübut edilmişdi və o, edam olunmağa məhkum olunmuşdu. Pavsaniy Afina ilahəsinin məbədində gizlənir. Onu məbədin daxilində öldürmək dinə zidd idi. Lakin spartalılar onu cəzalandırmağı çox istəyirdilər. Spartalılar həll yolunu Pavsaniyi məbədin divarlarına hörərək tapırlar

Sərəncam

afgan73 — Mon, 05 Nov 2018 18:38:51 GMT

Q.M.Paşayevə “Əməkdar elm xadimi” fəxri adının verilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı 05 noyabr 2018, 17:55 Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 109-cu maddəsinin 32-ci bəndini rəhbər tutaraq qərara alıram: Azərbaycan Respublikasında ədəbiyyatşünaslıq sahəsində uzunmüddətli səmərəli fəaliyyətinə görə Qəzənfər Məmməd oğlu Paşayevə “Əməkdar elm xadimi” fəxri adı verilsin. İlham Əliyev Azərbaycan Respublikasının Prezidenti Mahmud Kaşqari Adına Beynəlxalq Fond adından təbrik edirik. Qəzənfər müəllimə uzun ömür, möhkəm can sağlığı arzulayırıq.

Azərbaycan ilklərə imza atıb

afgan73 — Tue, 16 Oct 2018 13:42:45 GMT

Müsəlman şərqində ilk demokratik cumhuriyyət – Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətidir. Müstəqil Azərbaycan Respublikasının sələfi 1918-20-ci illərdə mövcud olub. Fəaliyyət göstərdiyi 23 ay ərzində də bir sıra dünya miqyaslı ilklərə imza atıb. Demokratik quruluşlu dövlətlərin dünya bayraqlarının tarixində ilk dəfə səkkizguşəli ulduz simvolundan Azərbaycan Xalq Cumhiriyyətinin dövlət bayrağında istifadə edilib. Bu bayraq əvvəlcə qırmızı, sonra isə göy, qızmızı, yaşıl zolaqlı rənglərin əhatəsində ayparanın ağuşunda təsvir edilib. Müsəlman şərqində ilk dəfə qadınlara seçki hüququ da 1918-ci ildə Xalq Cümhuriyyətimizin fəaliyyət göstərdiyi zaman verilib. Xatırladaq ki, ABŞ senatının qadınlara səsvermə hüququ haqqında qərarı AXC-dən bir neçə il sonra təsdiq edilib. Şərqdə ilk diplomat qadın – Ağqoyunlular dövlətinin banisi Uzun Həsənin anası Sara xatundur. O, Osmanlı sultanı və qərb diplomatları ilə çoxlu sayda görüşlər keçirərək ölkəsinin maraqlarını müdafiə edib. Şərqdə ilk opera yazan qadın bəstəkar mərhum Xalq artisti, dünya şöhrətli musiqiçi, bəstəkar Şəfiqə Axundovadır. O, 1971-ci ildə “Gəlin qayası” operasını yazmaqla ümumşərq tarixində bu uğura imza atıb. Müsəlman şərqində opera sənətinin əsası 1908-ci il yanvarın 12-də (yeni üsulla 25-də) Bakıda Hacı Zeynalabdin Tağıyevin teatrında göstərilən "Leyli və Məcnun" operası ilə qoyulub. Operanın müəllifi dahi bəstəkar Üzeyir Hacıbəyov idi. O, operanın librettosunu Füzulinin eyni adlı poeması əsasında yazıb. İlk tamaşaya istedadlı aktyor və rejissor Hüseyn Ərəblinski quruluş verib. Müsəlman şərqində ilk opera yazan kişi bəstəkar – da məhz azərbaycanlıdır. Üzeyir Hacıbəyov “Leyli və Məcnun” operasına görə, həm də bu uğuruna imza atıb. Qədim şərqin ilk və ən mükəmməl rəsədxanası –Güney Azərbaycanın Marağa şəhərində yerləşir. Bu rəsədxananın banisi böyük Azərbaycan alimi və mütəfəkkiri Təsrəddin Tusidir. Türk elminin bu şah əsəri 1259–cu ildə yaradılıb. Dünya tarixində ilk dərin neft quyusu - 1844-cü ildə F.N. Semyonovun səyi ilə qazma üsulu ilə Bakı mədənlərində dünyada ilk dərin quyu qazılıb. Bu hadisə əllə qazmanın sonu olub. Dünya neft tarixində ilk dəfə vurma üsulu - 1884-cü ildə ilk dəfə bu vurma üsulu ilə qazmadan istifadə olunub. Bu hadisə sonralar ümumdünya neft elmində “Bakı üsulu” adı ilə məşhurlaşıb. Dünya neft tarixində ilk kompressoru üsulu-1905-ci ildə dünya neft qazmaları tarixində ilk dəfə Balaxanıda olaraq kompressor istismarı tətbiq edilib. Dünyada ilk dəfə olaraq -1941-ci ildə Bayılda 2000 metr dərinlikdə “Ağa Nematulla turbin üsulu” ilə maili quyu qazılıb istifadəyə verilib. Dünyanın ən hündür bayraq dirəyi - 2010-cu ilin sentyabrın 1-də Azərbaycan paytaxtında istifadəyə verilib. 20000 m² ərazisi olan meydanda ucaldılmış dayağın hündürlüyü 162 metr, bünövrəsinin diametri 3,2, bünövrənin üst hissəsinin diametri 1,09 metrdir. Qurğunun ümumi kütləsi 220 tondur. Bayrağın eni 35 metr, uzunluğu 70 metr, ümumi sahəsi 2450 kvadratmetr, kütləsi isə təqribən 350 kiloqramdır. Ginnes dünya rekordları təşkilatı 2010 -cu il mayın 29-da Azərbaycan dövlət bayrağı dirəyinin dünyada ən hündür bayraq dirəyi olduğunu təsdiq edib. Dünyada ilk dəfə anelgeziyanı kəşf edən alim – Mustafa Topçubaşov 1937-ci ildə dünya anesteziologiya elmi tarixində ilk dəfə olaraq orijinal keyitmə üsulunu - inyeksion efir-yağ narkozunu - anelgeziya üsulunu kəşf edib. Bu metod sadəliyinə, hazırlanma və tətbiq texnikasının asanlığına, inhalyasion narkoz zamanı rast gəlinən bir sıra mənfi halların (dərin narkoz yuxusu, qanda narkotik maddələrin yüksək konsentrasiyada toplanması və s.) aradan qaldırılmasına imkan verdiyinə görə geniş tətbiq edilməyə başlanıb. Efir-yağ qarışığı inyeksiyaları həm də öddaşı xəstəliyinin sancıları, travmatik şok, tetanus, qıcolma hallarında, müalicə və doğuş zamanı ağrısızlaşdırma vasitəsi kimi istifadə edilirdi. 1945-ci ildə SSRİ Xalq Səhiyyə Komissarlığı Elmi Tibbi Şurası tərəfindən Farmakologiya Komitəsinin iclasında efir-yağ qarışığının "Analgezin" adı altında istehsal edilməsinə icazə verildi. Dünya ədəbiyyatında ilk Xəmsə şəkilli bəddi yaradıcılıq nümunəsini dahi Azərbaycan şairi Nizami Gəncəvi yaradıb. "Xəmsə" beşlik deməkdir. Xəmsəyə daxil olan əsərlər beş böyük poema şəklində olur. Nizamidən sonra hind şairi Ə.X. Dəhləvi, özbək şairi Əlişir Nəvai və başqaları yaradıb. #11

ŞƏHİD EDİLƏN GENERALLARIMIZ.

afgan73 — Tue, 16 Oct 2018 13:31:36 GMT

Ordu quruculuğuna xüsusi önəm verən Azərbaycan Cümhuriyyətinin 21 generalı olub. 1. Səməd bəy Mehmandarov 2. Əliağa Şıxlinski 3. Xosrov bəy Sultanov 4. İbrahim ağa Vəkilov 5. Həbib bəy Səlimov 6. İbrahim ağa Usubov 7. Hüseyn xan Naxçıvanski 8. Mirkazım bəy Talışxanov 9. Firudun bəy Vəzirov 10. Qalib bəy Vəkilov 11. Daniyel bəy Hələcov 12. Əliyar bəy Haşımbəyov 13. Süleyman bəy Əfəndiyev 14. Teymur bəy Novruzov 15. Əmir Kazım Mirzə Qovanlı-Qacar 16. Feyzulla Mirzə Qovanlı-Qacar 17. Cavad bəy Şıxlinski 18. Əbdülhəmid bəy Qaytabaşı 19. Murad Tlexas 20. Məmməd Sadıq bəy Ağabəyzadə 21. Məhəmməd bəy Sulkeviç 1920-ci ilin bolşevik-daşnak terroru nəticəsində Azərbaycan Milli Ordusunda xidmət edən 12 general, 27 polkovnik, 46 kapitan və ştabs kapitan, poruçik və podporuçik, 148 praporşik və podpraporşik, 266 nəfər digər rütbəli hərbi qulluqçumuz şəhid edilib. General-mayor Həbib bəy Hacı Yusif oğlu Səlimov, general-mayor Əmir Kazım Mirzə Qovanlı-Qacar, general-mayor İbrahim ağa Usubov, general-leytenant Məmməd bəy Sulkeviç, general-mayor Əbdülhəmid bəy Şərif bəy oğlu Qaytabaşı, general mayor Murad Gəraybəy oğlu Tlexas, general-mayor Əliyar bəy Mehdi bəy oğlu Haşimbəyov Nargin adasında güllələnərək şəhid ediliblər. #11

Ağa Musa Nağıyev

afgan73 — Sat, 13 Oct 2018 09:37:17 GMT

Digər Bakı milyonçuları kimi o da yoxsul ailədən çıxmışdı, adi bir saman satanın oğlu idi. 1848-ci ildə Biləcəridə anadan olmuşdu. Sonralar varlanan Ağa Musa var-dövlətdə Hacı Zeynalabdin Tağıyevdən heç də geri qalmırdı. Hətta ondan zəngin idi. Musa Nağıyevin var-dövləti on milyonlarla qızıl pula çatmışdı. “Cəmiyyəti-xeyriyyə” üçün şəhərin mərkəzində əzəmətli “Ismailiyyə” binasını ucaltmağına, bu mülkdən bir qədər yuxarıda Realnı məktəbin inşasını öhdəsinə alıb yarımçıq qalmış üçüncü mərtəbəsinin xərcini ödəməsinə, şəhər kənarında keçmiş Semaşko xəstəxanasını tikdirməyinə və Bakı su kəməri üçün xeyli pul verməyinə və digər çoxlu xeyriyyə işləri görməyinə baxmayaraq, camaat onu xəsis adıyla damğalamışdı. Ağa Musa cavanlıqda üç-beş qəpiyə ona-buna şələ daşıyırmış; zəhmət-əmək hesabına pul yığıb əvvəl Balaxanıda neft təbəqələri dayazda yerləşən, quyu qazdırmaq nisbətən asan olan yerdə balaca sahə aldı. Gecə-gündüz quyu qazanların yanından çəkilmir, heç kimi bekar qalmağa, hədər vaxt itirməyə qoymurdu. Nəhayət, tale üzünə gülür, quyu fontan vurur, şələçi Musa dönüb olur Ağa Musa, milyonçu Ağa Musa Nağıyev. 1893-cü ildə qonşu Sabunçuda, sonra Ramanada mədən salır. O zamanlar ən zəngin hesab edilən Bibiheybət dərəsində, Naftalan körfəzi sahilində mədən ələ keçirir. Qazılan quyuların hamısı güclü fontan vurur. Çox keçmir ki, Ağa Musa Suraxanıda da mədən salır. Qaraşəhərdə xüsusi neftayırma zavodu tikdirir, öz mədənlərində alınan neftdən başqa həm də kənar neftxudalar üçün neft təmizlətdirib haqqını alır. Mexaniki emalatxana düzəltdirir.XIX əsrin lap sonlarında Ağa Musa “Neftçıxarma firması” yaradır. Şəhərdə çoxlu mülk tikdirir və alır, yüzə qədər əzəmətli bina və neçə-neçə gəmi sahibi olur. O, uzun müddət Bayır şəhərdə, Qasım bəy məscidinin arxasında Zərgərlər küçəsi ilə Gimnazist (L.Tolstoy) küçəsinin tinində ikimərtəbəli, səkili binada yaşayırdı. Ağa Musanın müsəlman arvadından bir oğlu - Ağa Ismayıl və beş qızı vardı. Qızlardan Ümmülbani Bakı neftxudalarından biri Şəmsi Əsədullayevin böyük oğlu Mirzə Əsədullayevin arvadı idi.Ağa Musa ağır, üzüntülü xəstəlikdən sonra 1919-cu ilin aprel ayında vəfat etdi.

Olanlardan, keçənlərdən

afgan73 — Fri, 12 Oct 2018 18:27:23 GMT

1. Avstriyalı Adam Rayner tarixdə yeganə adamdır ki, uşaq vaxtı cırtdan, böyük yaşlarda isə nəhəng olub.
1899-cu ildə anadan olan Rayner 1950-ci ildə dünyasını dəyişib. Onun həyatı barədə çox az məlumat var.
Onun valideynləri normal insanlar olublar. 15 yaşı olanda Adamın boyu 131 sm olub. Bununla yanaşı Rayner patriot olub. 1914-cü ildə birinci dünya müharibəsi başlayanda müharibəyə getmək istəsə də boyuna görə onu cəbhəyə yollamayıblar. Bir il sonra Adam yenidən cəbhəyə getmək üçün cəhd etdi. Amma ona yenə də yox cavabı verdilər. 19 yaşlı olanda Adamın boyu cəmi 142 sm idi. Uşaqlıq dövründə də o, qeyri-adi cırtdan idi. Bədəni qısa olsa da, uzun əlləri və iri ayaqları var idi. 19 yaşı olanda 43 ölçülü ayaqqabı geyinirdi. Onun ayaqları isə uzanmağa davam edirdi.
Adam 26 yaşdan sonra sürətlə boy atdı. 1931-ci ildə onun boyu 218 sm idi. Ona rəsmi olaraq nəhəng diaqnozu qoyuldu. Həkimlər onunla maraqlanmağa başladılar və gənci tədqiq etdilər.
Məlum oldu ki, Adamın beyninin hipofiz sahəsində şiş var. Bu isə hormonları sürətləndirir və nəhəngliyə səbəb olur. Amma onun uşaq vaxtı niyə cırtdan olduğu müəmma olaraq qaldı. Həkimlər Rayneri əməliyyat etdilər və şişi götürdülər. Bundan sonra da onun boyu artmağa davam etsə də bu proses ləng gedirdi. Onurğası əyildiyi üçün tezliklə gəzə bilmədi və uzanmağa başladı. Bundan sonra isə növbəti anomaliyalar üzə çıxdı: dodaqları iriləşdi, əl və ayaqları qeyri-mütənasib oldu, dişləri iriləşdi və alnı irəli çıxdı.
Əməliyyatdan sonra Raynerin vəziyyəti pisləşdi. Onun bir gözü kor, bir qulağı da kar oldu. O, çarpayıdan qalxa bilmirdi. 1950-ci ildə Adam dünyasını dəyişdi. Bu zaman onun boyu 234 sm idi...

2. SSRİ-nin ilk və sonuncu prezidenti Qorbaçovun imzaladığı sonuncu fərmanlardan biri də 17 sentyabr 1991-ci ildə ölümündən sonra leytenanat Oleq Babaka Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adının verilməsi olub. Və bununla da süquta uğrayan SSRİ-nin tarixinə 24 yaşlı Oleq Babak sonuncu qəhrəman kimi düşüb.
Milliyətcə ukraynalı olan gənc zabit Rusiyada və Ukraynada Babak soyadı ilə qəhrəman kimi tanındığı halda, Azərbaycanda Babək kimi yaddaşlarda qalıb.
Oleq Babak 25 fevral 1967-ci ildə Ukraynanın Poltava vilayətinin Viktoriya kəndində fəhlə ailəsində doğulub. O, 1989-cu ildə SSRİ Daxili İşlər Nazirliyinin Ali siyasi məktəbini bitirdikdən sonra SSRİ Daxili İşlər Nazirliyinin daxili qoşunlarının xüsusi təyinatli 21-ci briqadasında xidmət edib.
Ermənilər Qarabağla bağlı əsassız torpaq iddiasına başlayanda və artıq 1991-ci ildə Qubadlı münaqişə zonasına çevriləndə Oleq Babak mart ayında ictimai asayişin qorunması üçün komandiri olduğu bölüklə birgə rayonun Yuxarı Cibikli kəndinə ezam olunub. Çox qısa bir müddət ərzində kənd sakinlərinin doğma bir adamına çevrilib. Yerli əhalinin təhlükəsizliyini qoruyan gənc zabit bu ərəfədə ermənilərin dinc sakinlərə qarşı basqılarının şahidi olub.
Həmin ilin aprel ayının 7-də iki nəfər kənd sakininin erməni silahlıları tərəfindən vəhşicəsinə qətlə yetirilməsi Babakın səbrini tükəndirib. Gənc zabit təmas xəttinə gələrək meyitlərin təhvil verilməsini və erməni quldurlarının geri çəkilməsini tələb edib. Buna məhəl qoymayan ermənilər Babakın tələbəni atəşlərlə qarşılayıb.
Vəziyyətin gərginliyini, kənd sakinlərinin real təhlükədə olduğunu hiss edən Babak döyüşçü yoldaşlarını kənd sakinlərini qorumaq üçün geriyə göndərib. Özü isə təkbaşına 70-ə yaxın erməni yaraqlıları ilə döyüşə atılıb. Döyüşdən qabaq ermənilərlə danışıqlar aparan leytenant milliyətcə erməni olan kursant yoldaşının da cinayətkar erməni dəstəsinin sıralarında olduğunu bilib. Babak vəziyyətin sakit yolla həll olunmasını erməni zabitinə təklif edəndə “poqon” yoldaşı bu təklifə güllələrlə cavab verib. 30 nəfərə yaxın ermənini məhv edən Oleq Babak bu döyüşdə qəhrəmancasına həlak olub.
Sonradan döyüş gedən əraziyə baxış keçirilərkən məlum olub ki, 24 nəfər erməni Babakın gülləsinə tuş gələrək yerindəcə məhv olub, 7 nəfər isə ölümcül vəziyyətdə yaralanıb.
Hələ Oleq Babak Yuxarı Cibikli kəndinə gəldiyi ilk günlərdə, özünün zabit şərəfini layiqincə nümayiş etdirəndə, erməni haqsızlığına dözmədiyini bildirəndə kənd sakinləri onu Babək adlandırmışdılar. Babak isə çox keçmədən bu xalq qəhrəmanının adını layiqincə doğrultdu və yaddaşlarda SSRİ-nin sonuncu Sovet İttifaqı Qəhrəmanı olmaqla yanaşı, həm də Qubadlının Babəki kimi qaldı...
Yəqin ki, ona Azərbaycanın Respublikasının Milli Qəhrəmanı adı vermək, doğulduğu kənddə barelyefini hazırlamaq gərəkdir - igid əsgərə vəfa borcu kimi.

3. "Hansı məmur əlində olan şantaj dosyeləri sayəsində 48 il müddətinə ölkəsinin kəşfiyyat qurumuna rəhbərlik edə bilib” sualı ortaya çıxanda ağla yalnız Con Edqar Huver gəlir. Huver əlində olan ABŞ prezidentlərinin seks dosyeləri sayəsində 48 il müddətinə Federal Təhqiqatlar Bürosuna (FTB) rəhbərlik edib.
Huver FTB-nin qurucusu və ilk rəhbəri olub. 1924-cü ildən 1972-cı ilə qədər FTB-yə rəhbərlik edib. FTB-yə 25 yaşında rəhbərlik etməyə başlayıb və 1972-ci ildə vəfat edənə qədər FTB-yə rəhbərlik edib.
Huver ABŞ prezidenti Kalvin Kulicin dövründə FTB-yə rəhbərlik etməyə başlayıb. Daha sonra Herbert Huver, Franklin Ruzvelt, Harri Trumen, Con Kennedi, Lindon Conson, Riçard Nikson, Duayt Eyzenhaer kimi prezidentlər onunla işləməyə sadəcə məcbur olublar.
Tarixi mənbələr iddia edir ki, Huverin bu qədər prezidentlə işləyə bilməsinin tək səbəbi var - şantaj.
ABŞ prezidenti Harri Trumen 12 may 1945-ci ildə yazdığı bir qeyddə Huver və komandası haqqında “Başlarını bəlaya salanda istifadə etmək üçün hər kəsin haqqında seks dosyeləri və şantaj sənədlərini ortaya çıxarırlar” yazıb və “belə gedərsə bizim də Gestapomuz olacaq” deyib.
Məsələn, Qərbi Almaniya zabitinin xanımı olan Ellen Rometsch Vaşinqtonda fahişəlik edib. Onun prezident Kennedi ilə birlikdə olduğu dövlət strukturları daxilində yayılandan sonra Kennedi prezidentlik dönəmində ən axmaq qalmaqalını yaşamalı olub.
Hətta 1963-cü ildə Senatın Araşdırma Komissiyası Qərbi Almaniyadan köçkün bir fahişə ilə adı hallanan Kennedinin prezidentliyini itirməsinə səbəb olacaq araşdırmalara başlayıb. Əslində isə Ellen Rometsch fahişə deyildi. Onun KQB üçün casusluq etməsinə dair şübhələr vardı. Məhz bu qalmaqaldan sonra Kennedi 2 ildir vəzifədən qovmaq istədiyi FTB şefi Huverdən möhkəm yapışaraq işləri qaydaya salmasını xahiş edib.
Qəribədir ki, özünün işdən çıxarılmaması şərtini Kennedi qardaşlarına qəbul etdirən Huver həmin gün demokrat senator Mayk Mensfild və respublikaçı senator Everett Dirksenlə görüşüb. Bu görüşün detalları mediya üçün aydın olmayıb. Amma Huver həmin görüşdə respublikaçı və demokratların liderlərinə əlində olan dosyeləri göstərərək “əgər Kennedinin intim həyatı haqqında araşdırma dayandırılmasa, Vaşinqton heç birimiz üçün təhlükəsiz şəhər olmayacaq” deyib. Bundan bir neçə saat sonra Senat Kennedi haqqında araşdırmanı dayandırdığını elan edib.
Con Kennedi bir neçə gün sonra jurnalist dostu Ben Bredli ilə görüş zamanı “Huverin senatorlar haqqında malik olduğu çirkli informasiyaların nə dərəcədə geniş olduğunu bilsən təəccübdən ölərdin” ifadəsini işlədib.
Huver eyni zamanda irqçiliyə qarşı çıxışları ilə dünyada məşhurlaşan Martin Lüter Kinqin bütün danışıqları, yaşam tərzi, hərəkətlərini dinləyib və izləyib. Bu əməliyyat 1968-ci ildə Kinqin ölümünə qədər davam etdirilib.
2008-ci ildə ortaya çıxan səs yazısında ABŞ-ın impiçmentə məruz qalan prezidenti Nikson özündən əvvəlki 7 prezident kimi Huverdən necə xilas olmaq üçün etdiyi cəhddən vaz keçdiyini qeyd edib. Nikson səs yazısında Huveri nəzərdə tutaraq “Oradan götürsək hamımızı özü ilə birlikdə aparacaq” fikrini işlədir.
Huverin 1930-cu ildə özünə köməkçi götürdüyü Klayd Tolson FTB şefi vəfat edənə qədər onun köməkçisi vəzifəsində olub. Yeri gəlmişkən, həm Huver, həm də Tolson ömürlərinin sonuna qədər ailə qurmayıblar. Əksər vaxtlarını bir yerdə keçirib, birlikdə at yarışlarına tamaşa ediblər. Hətta Huver vəfat edəndə mirasını Tolsona vəsiyyət edib. 1975-ci ildə vəfat edən Tolson Huverin yanında dəfn edilib.
Huverin şəxsi həyatı ilə bağlı çoxları məlumatlı olsalar da, onun ölümünə qədər heç kəs bu barədə açıq danışmağa cəsarət etməyib. Bunun əsas səbəbi isə jurnalist Rey Taker olub. Hər kəs jurnalistin başına gələnləri yaxşı bilirmiş. 1933-cü ildə Taker ilk dəfə Huverin cinsi kimliyinə dair ehtimallarla danışmağa başlayıb. Ancaq qəzet çap olunmazdan əvvəl Takerin şəxsi həyatı ictimaiyyətin önünə çıxarılıb.
Huverin digər qəribəliyi ABŞ-da “mavi” hərəkatına qarşı ən sərt mövqedən çıxış etməsidir. Bununla paralel olaraq onun FTB-yə rəhbərlik etdiyi dönəmdə ölkədə meydan sulayan mafiyaya qarşı heç vaxt sərt tədbirlər görülməyib. Jurnalist Pete Hamill isə mafiyanın kilid adlarına istinad edərək bildirib ki, XX əsrdə ABŞ-ın ən güclü mafiya lideri Meyer Lansknin əlində “Huver və Tolsonun istirahət vaxtı bir çimərlikdə olarkən çəkilən intim fotoları olub”.
Sabiq FTB agenti Artur Murtaq 1990-cı ildə verdiyi müsahibədə etiraf edib ki, Huver təşkilatçılıq zehniyyəti ilə ölkənin iki vacib yönünü əsl diktator kimi idarə edə bilib. Bunlardan biri FTB, digəri isə Amerika xalqının beyni olub.
İddia edilir ki, Huverin vəfatından sonra Tolson günlərlə FTB-də gizli qeydləri məhv etməklə məşğul olub. Tolsonun məhv etdiyi dosyelərin ən əhəmiyyətlisi senatorlar haqqında olan 883 qeyd olub. Konqresmenlər haqqında 722 dosyenin də məhv edildiyi iddia olunur. Bu dosyeləri heç kim əldə edə bilməyib.
Huver düz 48 il müddətində Vaşinqtonda ciddi söz sahibi olub. Məhz onun dövründə Kennedi, Martin Lüter Kinq və Malkolm X kimi məşhur liderlər də daxil olmaqla onlarla qətl hadisəsi həyata keçirilib və bunların heç birinin üstü açılmayıb. Bununla paralel olaraq mafiya və korrupsiya öz qızıl çağlarını yaşayıb.
Huverdən qalan bəzi dosyeləri 1974-cü ildə həmin dövrün ədliyyə naziri Laurens Silberman görüb. Ədliyyə naziri bu məxfi sənədlərə baxdıqdan sonra “Edqar Huver adətən nəcis toplayan kanalizasiyaya bənzəyirmiş. İnanıram ki, Huver tariximizin ən pis məmuru olub” ifadəsini işlədib.
Onu da qeyd edək ki, Vaşinqtondakı FTB binası hələ də "Edqar Huver" adlanır.
2011-ci ildə ekranlara çıxan avtobioqrafik "J. Edgar" adlı filmdə Huver obrazını məşhur aktyor Leonardo Di Kaprio canlandırıb.

İlk ətir harada yaranmışdır

afgan73 — Wed, 10 Oct 2018 08:57:12 GMT

1. İlk ətir harada yaranmışdır? Ətirlərin yaranma tarixi haqda bir neçə nəzəriyyə var. Bu mülahizələrdə ətirlərin yaranması misirlilərə, farslara və Mesopotamiya sakinlərinə aid edilir. Eramızdan əvvəl II minillikdə yaşamış Tapputi adlı kimyagər qadın dünyanın ilk "ətriyyatçısı" sayılır. Təxminən dörd min il əvvəl insanlar ətirləri dini ayinlər, dəfn mərasimləri və bir çox yerlərdə istifadə edirdilər. Misir mifologiyasında Nefertum bitki və ətriyyat tanrısıdır. Bu tanrı adətən başına məhsuldarlıq və firavanlıq rəmzi olan şanagüllə çiçəyi qoyulmuş gənc kimi təsvir edilir. Zamanımızda şanagüllə çiçəyi çox zaman ətirlərin yaradılmasında istifadə olunur. Əfsanəyə görə günəş tanrısı Raşanagüllə çiçəyindən yaranmışdır. Farslar da hər zaman ətir istifadəçiləri olublar. Ətirlər onlarda siyasi hakimiyyətin rəmzi olmuşdur. Fars şahlarının şəkillərində ətir şüşəsinə rast gəlmək olar. Bu hal Fars İmperiyasının yunanlar və romalılar tərəfindən işğalınadək davam etmişdir. Yeni hakimiyyət ətirlərin yaradılmasına incəsənətin bir növü kimi baxırdı. Bütün dünyaya yayılmış bu "dəb" 1190-cı ildə Fransaya çatır. Ətirlərin yaradılması Fransada çox güclü inkişaf edir və tez bir zamanda gəlirli biznesə çevrilir.

2. Dünyada yaradılmış ilk ətir hansıdır? Ətir istehsalının inkişafı müxtəlif ölkələrdə müxtəlif cür olmuşdur. Çoxlu sayda ətir növləri mövcud idi. Spirt və yağ əsasında ilk ətir isə macarlar tərəfindən yaradılmışdır. Bu ətir XIV əsrdə kraliça Yelizavetaya hədiyyə edilmişdir. Macar Suyu (Hungary Water) adlanan bu ətrin tərkibini əsasən rozmarin, nanə və bədrənc təşkil edirdi. Əfsanələrə görə o, cavanlaşdırma xüsusiyyətinə malik idi və kraliçaya öz gözəlliyini qoruyub saxlamaqda köməklik göstərirdi.

3. Ən bahalı ətir inqrediyentləri hansılardır? Ən bahalı ətir bitki və çiçəklərdən alınmış yağ qarışıqlarından hazırlanır. Yasəmən, bolqar qızılgülü, ud, müşk və süsən ən qiymətli təbii ətir inqrediyedientləridir. Ən bahalı ətir inqrediyenti isə balinaların həzm sistemində yaranan boz ənbərdir. Bu inqrediyentin qiymətinin yüksək olması onun təbii mənbəyinin itirilməsi ilə əlaqəlidir. #11

Махмуд Кашгари

afgan73 — Mon, 27 Nov 2017 10:57:19 GMT

Махмуд Кашгарский - великий энциклопедист, выдающийся ученый-тюрколог

В последнее время, увлекшись тысячелетним юбилеем выдающегося философа, государственного деятеля тюркских народов эпохи средневековья Жусупа Баласагына, мы как-то упустили из виду другого выдающегося ученого-тюрколога, энциклопедиста того же времени – Махмуда Кашгарского. Неслучайно в указе, подписанном Президентом А.Ш.Атамбаевым отмечено, что Караханидский каганат был крупнейшим государством X-XII веков, в составе которого предки современных тюркских народов достигли высокого уровня духовного, культурного, экономического и политического развития. Наряду с эпохой Кыргызского Великодержавия (IХ-X века) караханидский период сыграл огромную роль в развитии кыргызской государственности и требует глубокого исследования исторической наукой. Махмуд Кашгарский как первый тюрколог, энциклопедист внес весьма заметный вклад в развитии культуры Караханидского каганта в целом. Статья посвящена его деятельности.

Известно, что история создается не только отдельными народами и государствами, но и конкретными людьми, вносившими свою лепту в зависимости от своих возможностей, морали, жизненных принципов и ценностей в ту или иную сферу общественно-политической, социально-экономической и культурной жизни разных эпох и времен. Многие из них, благодаря своей исключительности, оставили неизгладимый след в истории многих народов. Эти люди, благодаря своим выдающимся личным качествам, творчеству, научному поиску, таланту и опыту, острому уму, твердой воле, целеустремленности, незаурядной способности, сделали очень многое как для всего кыргызского народа, так и для всего региона, да и тюркского мира тоже. К их числу можно причислить и знаменитого Махмуда Кашгарского, который оставил нам величайший шедевр своего времени «Диван лугат ат-турки».

Несомненно, Махмуд Кашгарский является одним из выдающихся тюркологов всех времен и первый в мире тюрколог, заложивший начало специальной отрасли в науке тюркского языкознания – научной тюркологии. Целая плеяда известных востоковедов-тюркологов (А.Н.Кононов, Н.А.Баскаков, Е.Е.Бертельс и др.), изучавших словарь Махмуда Кашгарского признают его как ученого, основоположника научной тюркологии. Это тот самый величайший труд, который не ограничивается изучением только тюркских языков, но и целого ряда отраслей науки – истории, литературы, культуры, традиций, обычаев тюркских народов, а также географии, картографии, астрономии, медицины, топонимики, этнонимы, природы и др.

Махмуд Кашгари как разносторонне образованный ученый написал два крупных научных труда, один из которых, к сожалению, бесследно исчез. Учеными установлено, что он сначала написал солидный труд по тюркской грамматике «Жавахир ан-нах фи луга ат-турк» - «Синтаксический сборник тюркских языков». Именно этот его труд не дошел до нас или еще не найден учеными. Сохранился главный труд его жизни – монументальная работа «Диван лугат ат-турк» - «Словарь тюркских языков», являющееся крупным вкладом в развитие мировой культуры. Отметим, что данный труд состоит из 8 книг, написан на арабском языке и создавался как энциклопедический словарь, позволяющий любому читателю проникнуть и осознать особенность языков всех тюркских родов, племен и народов. И еще, как свидетельствуют турецкие ученые, единственная и самая ранняя копия данного труда, датированного 1 августом 1226 г., хранится в Национальной библиотеке Стамбула.

Автор величайшего шедевра средневековья изучал тюркские слова с позиции и по правилам арабского языкознания. Это обусловлено рядом факторов:

1. К моменту написания «Диван лугат ат-турк» фактически отсутствовала научная тюркология, еще не было создана данная отрасль научного языкознания.

2. Он посвящал свой труд правителю, который говорил, творил и мыслил по-арабски.

3. Махмуд Кашгарский создав «Диван лугат ат-турк» бросил смелый вызов арабскому языку, арабской культуре того времени и тем самым хотел доказать богатство и красоту тюркских языков.

Это было время, когда многие отдавали дань уважения арабскому языку и культуре, создание такого шедевра был вызовом местного ученого к распространителям и сторонникам арабской культуры.

Однако это не значит, что он был против арабов или ислама, думаем, что он хотел показать богатую и приятную созвучность языков тюркских народов. И потом, не следуют забывать и тот факт, что для многих ученых того времени арабский язык был языком творчества всех видов.

Его работа является энциклопедией тюркских народов средневековья и величайшим памятником своей эпохи. «Диван лугат ат-турк» Махмуда Кашгарского стал подлинной энциклопедией тюркских языков в полном смысле этого слова. Ибо кроме языков, в ней собран, обработан и обобщен огромный историко-культурный, этнографический, этнический, картографический материал по тюркским племенам, родам и народам в эпоху средних веков. Это значит, что он глубоко освоил языки, литературу, историю, этнографию, традиции, обычаи, географическое месторасположение всех тюркских народов того времени. Места расположения многих тюркских родов, племен и народов он посещал сам, изучал воочию, что позволило ему создать гениальный труд по научной тюркологии эпохи средних веков. Следовательно, он изучал не только языки, но и политические, и историко-этнографические особенности тюркских народов.

Энциклопедическим этот труд назван потому, что содержит в себе информацию по истории, культуре, литературе, поэзии, фольклору, быту, астрономии, географии, религиозным представлениям тюркских племен. В ней также заключены ценные, во многих случаях единичные сведения о племенном составе тюрков, о землях, озёрах и реках, городах и населённых пунктах своего времени. Словарь также содержит названия различных должностей, блюд, напитков, животных, птиц, месяцев и дней недели, лекарств, астрономические, военные, медицинские, религиозные и другие термины.

Большой интерес представляют названия животных, растений, насекомых и др. Не менее интересны обширная география гидронимов и топонимов. Например, интересные сведения встречается о городе Узген. Уз – свой, кенд – город, населенный пункт. Следовательно, город Узген имеет значение как свой, собственный город.

В его наследии также запечатлены термины этических норм и ценностей, традиции, обычаи, обряды, ритуалы тюркских народов, национальные игры, мировосприятие тюркских народов того времени. Есть важные сведения об историко-культурных связях между различными тюркскими народами и племенами на территории нынешней Центральной Азии.

Немалый интерес для исследователей представляет сохранившаяся в его сочинении самая старая тюркская карта мира. Отметим, что она отличалась от многих карт мира того времени. Фактически, это была первая тюркская карта мира. Впервые карту Махмуда Кашгарского изучали немецкие ученые И.Маркварт, К.Миллер и Г.Генслер. Они же в свое время опубликовали специальную статью «Турецкая карта мира Кашгари». В последующем карту Кашгарского изучали И.Крачковский, И.Умняков, В.Минорский, А.Велиди, академик В.Бартольд, узбекские ученые С.Умурзаков, Х.Хасанов, из числа кыргызских ученых О.Караев, Т.Чоротегин и др.

Для нас большой интерес представляет то, что в карте центром земного шара указано не святилище мусульман – Мекка, а родина автора - Иссык-Куль и Центральный Тянь-Шянь. Там же указан только город Барскан, малая родина автора. А тот факт, что многие топонимы не указаны, дают нам основания считать, что, возможно, карта была не завершена автором.

Другая особенность - впервые в истории мусульманской картографии в ней указана на востоке Япония (Жабарка), город Катун сыны – столица уйгуров в Ганьчжоу (Е.Кычанов), на западе Венгрия (ал Мажар). Таким образом, он был среднеазиатским мусульманским картографом.

Книга М.Кашгарского содержит более 400 пословиц, поговорок и устных наречений. Не зря ученые утверждают, что "Диван лугат ат-турк" Махмуда Кашгари яв-ляется единственным памятником тюркской диалектологии в эпоху средневековья. К сожалению, словарь нашего великого ученого в течение долгого времени оставался малоизвестным для научной общественности мира.

Для историков "Диван лугат ат-турк" выступает как важный средневековой исторический письменный источник по истории всех тюркских родов, племен и народов обширной территории Евразии. В его работе освещены история, этнография, культура, традиции, обычаи, обряды, ритуалы, национальные игры, одежды, жилища многих тюркских народов того времени. Учеными установлено, что в его работе называется более ста этнических названий тюркских родов и племен. Особенностью словаря Махмуда Кашгарского является тот факт, что в ней тюркские этносы – огузы, карлуки, халаджи, уйгуры, булгары, ягма, кыргызы, кыпчаки, тюрки, туркмены, чигилы, тухси и многие другие упоминаются не как народы, а как «уруу», «урук» - «род», «племя». Это ближе к историческим реалиям.

Кстати, кыргызы также в числе других тюркских родов и племен упоминаются несколько раз. Для нас весьма важным представляется и упоминания о наших предках X-XI вв. При этом он пишет не об Енисейских, Саяно-Алтайских кыргызах, а о кыргызах, живущих вокруг Тенир Тоо (Тянь-Шаня), среди которых он сам побывал. Это значит, что Махмуд Кашгарский еще раз свидетельствуют о пребывании кыргызов на Тянь-Шане в более раннем времени. Наш знаменитый писатель Т.Сыдыкбеков в свое время отмечал, что, если сравнить основу «Диван лугат ат-турки» с современным кыргызским языком, то выявляется очень многие схожего. Патриарх кыргызской литературы очень верно заметил.

И еще, более поздние почитатели его труда установили, что в его словаре зафиксировано более 200 терминов, относящихся к традиционной одежде тюркских народов, многие из них до сих пор остаются единственными историко-этнографическими сведениями о национальной одежде средневековых этнических тюрков.

Словарь Махмуда Кашгарского действительно является неиссякаемой сокровищницей языкознания. В нем содержится сравнительный анализ тюркских языков, фактически, он оставил нам первый, причем удачный, образец сопоставительного анализа (фонетического, лексического, фразеологического, синтаксического) тюркских языков.

Не зря, спустя многие века, наследие выдающегося учёного, тюркского лексикографа, грамматиста и диалектолога Махмуда Кашгарского по-прежнему вызывает интерес читателей и всех, кому интересен язык, история тюркских народов не только региона Центральной Азии, но и пространства Евразии.

«Диван лугати ат-турк» - это не просто лингвистическое исследование тюркских языков, а политическое, историко-этнографическое произведение. Махмуд Кашгари своим трудом расширил область познания исламских ученых, впервые создав энциклопедический словарь по языку, истории, этнографии и культуре тюркских родов, племен и народов в эпоху средних веков. В современных терминах его можно было бы назвать лингвострановедческим, содержащим огромный объём информации по вышеуказанным отраслям науки. Можно смело сказать, что Махмуд Кашгарский действительно - великий ученый своей эпохи.

Изучая его жизнедеятельность мы бы хотели отметить, ряд моментов:

1. Махмуд Кашгарский - кто он? Этот вопрос привлекает внимание ученых, и не только их, до сегодняшнего дня. Разумеется, мы уважаем, мнение ряда наших коллег из других республик и стран, однако они, поддаваясь чувству национального патриотизма, нередко приписывают его к конкретному нынешнему народу. Например, некоторые казахские ученые прямо утверждают, что он «выдающийся сын казахского народа», узбекские коллеги твердят, что он узбек, уйгурские друзья пытаются сделать его уйгуром, мои коллеги - кыргызом. Однако нельзя впадать в такую крайность, и нам кажется, правильнее будет, если скажем, что он был представителем всех тюркских народов Караханидской эпохи. Ибо, по предположению ряда ученых, он был потомком одной из правящих династий Караханидов - чигилей. Его отец - Хусейн ибн Мухаммад, внук завоевателя Мавераннахра Богра-хана, в 40-50-гг. XI в. был эмиром Барсхана (южный берег оз.Иссык-Куль), затем переселился в Кашгар. Дед Мухаммед ибн Жусуп Кадыр-хан, по свидетельству О.Прицака и О.Караева, был Улуг каганом Караханидов в 1056-57 гг., однако в те же года был умерщвлен. Следовательно, автор выдающегося культурного наследия «Дивана…» носил полное имя Махмуд ибн Хусейин ибн Мухаммед ибн Жусуп Кадыр-хан.

2. Он был выходцем из Барсхана, где родился и провел детские и юношеские годы. Однако он взял себе приставку не Барскани, а Кашгари, поскольку именно в этом городе он получил образование, продолжив его в Бухаре и Нишапуре. Там же он формируется как личность, ученый тюрколог, энциклопедист, куда, как мы предполагаем, перебрался в связи неблагоприятными для него политическими событиями. Именно в Кашгаре – в одном из административно-политических, научных и культурных центров он проявил интерес к языкам, фольклору, этнографии, географии, расселению, менталитету тюркских народов и написал основную часть своей монументальной работы. Отсюда и его ныспа – Кашгари.

3. Он был разносторонне образованным человеком. Ряд ученых полагают, что он изучал и был знаком многими трудами географов, языковедов, энциклопедистов, историков, теологов тех лет. В частности, с трудами аль Беруни, Ахмеда Фархади, среднеазиатского арабиста-языковеда Исхака Фараби и мн.др. Вполне возможно, имеется их влияние на создание Махмудом своего знаменитого словаря. Его наследие впоследствии стало образцом творчества и эталоном разносторонне образованного человека для многих людей, своих современников и многих поколений последователей, которые чтили его творения и наследия.

4. Он сосредоточил в себе лучшие достижения науки, образования таких культурных центров средневековой Центральной Азии как Бухара, Самарканд, Кашгар, Баласагын, Фараб, Ош, Узген, Тараз и мн.др. Известно, во многих городах были свои редкие библиотеки, именитые медресе. В последних кроме основ ислама изучали литературу, философию, право, этику, логику и др. Благодаря им, вышли такие именитые ученые как Махмуд Кашгарский, Ж.Баласагунский, аль Фараби, аль Фергани и др.

5. Его работа является энциклопедией тюркских народов средневековья и величайшим памятником своей эпохи. Ибо в ней заключены ценные, во многих случаях единичные, сведения о племенном составе тюрков, о землях, озёрах и реках, городах и населённых пунктах своего времени. Словарь также содержит названия различных должностей, блюд, напитков, животных, птиц, месяцев и дней недели, лекарств, астрономические, военные, медицинские, религиозные и другие термины. В его наследии также запечатлены этические нормы и ценности, мировосприятие тюркских народов того времени. Есть важные сведения об историко-культурных связях между различными тюркскими народами и племенами на территории нынешней Центральной Азии.

6. Известно, что многие тюркские народы проживали вдоль Великого Шелкового пути, что в свою очередь позволило обогатить культуру каждого народа. Получая все положительное от других народов, государств и регионов, в свою очередь, тюркские ученые стремились описать и распространить среди народов других регионов и стран достижения истории, философии, традиций, обычаев, морали, этики, патриотизма, любви к своему народу и Отечеству через свои труды. Не является исключением Махмуд Кашгарский, более того, в его «Диване» этот фактор отражен на высшем уровне.

7. «Диван лугат ат-турки» Махмуда Кашгарского был первым энциклопедическим трудом по языкам средневековых тюркских народов. Известный академик А.Н.Кононов справедливо отмечал, что дошедший до наших дней труд Махмуда Кашгарского представляет собой фонетику, грамматику и лексику многих тюркских языков. Одновременно является бесценным и выдающимися творением по лингвистике, этнографии, фольклора, географии, истории караханидских тюрков – тюрков, туркмен, огузов, ягма, чигилей, карлуков, кыргызов, уйгуров, татаров и мн. др.

8. Относительно его «Дивана…» хотелось бы отметить, что в ней собрано огромное количество тюркских слов, их значений, создан словарь и осуществлен арабский перевод каждому слову. Во многом он передает не только дословный перевод, но и обширное смысловое значение. При этом автор удачно использовал каждой слово своего словаря в разных пословицах, поговорках, отрывках из песен или дастанов многих тюркских народов. Автору удалось в логической и строгой последовательности создать тюркское правописание, грамматические последовательности и диалектические особенности. Здесь же он дает многих топонимов, этнонимов и места расположения тюркских народов.

Таким образом, подводя итоги можно отметить, что «Диван лугат ат-турк» Махмуда Кашгарского - это не просто лингвистическое исследование тюркских языков, а еще и политическое, историко-этнографическое произведение. В современных терминах его можно было бы назвать лингвострановедческим, содержащим огромный объём информации по истории, культуре, этнографии, поэзии, фольклору, быту тюркских племён.

Следовательно, можно сделать вывод, что Махмуд Кашгарский, действительно, великий ученый, энциклопедист, выдающаяся личность и достойный сын своей эпохи. Несомненно, он является великим современником величайшего, мудрого мыслителя и государственного деятеля Жусупа Баласагынского, тысячелетия которого мы ныне отмечаем.

Наследие и Махмуда Кашгарского, и Жусупа Баласагынского, живших и творивших в эпоху Караханидов имеет весьма важное значение не только для нашей истории, но и для истории всех тюркских народов как тогда, так и сейчас. Следовательно, мы и наш народ имеем полное право гордиться ими - выдающимися учеными, мыслителями, творцами своей эпохи.

Байболот Абытов, доктор исторических наук, профессор

MARAQLI TARİX

afgan73 — Wed, 09 Aug 2017 14:57:07 GMT

Almanların əlindən qaçmağı bacarmış yəhudi
Alfred və Rudolfun mükəmməl planı

Tarix boyu dünyanın ən qəddar həbsxanalarından belə qaçan şəxslər olub. Bu məhbuslardan biri də yaxın günlərdə həbsxanadan qaçan “El Chapo” ləqəbli Joaquin Guzmandır. O, 1.5 kilometrlik tunel qazaraq "Antplano" həbsxanasından qaçmağı bacarıb. “El Chapo” qazdığı tunel ilə "Ginnesin Rekordlar Kitabı"na düşüb. Lakin bəzi məhbuslar Joaquin Guzman kimi özlərinə heç də əziyyət verərək tunel qazmayıblar. Onlar çox sadə üsullarla həbsxanada qaçmağı bacarıblar. Bizimyol.infoən maraqlı həbsxanadan qaçış hadisələrini təqdim edir:

1. John Dillinger

1930-cu illərdə bir çox bank soyğununu reallaşdıraraq ABŞ polisini illərlə yoran John Dillinger, qaçmağın qeyri-mümkün olduğu düşünülən "Crown Point" həbsxanasına salınmışdı. John həbsxanada olarkən qaçmağın yolunu cəmi bir neçə dəqiqəyə düşünüb. O, bir neçə saat ərzində bir taxta parçasını yontaraq, daha sonra ayaqqabı boyasıyla qara rəngə boyayıb. John, daha sonra taxta parçasını həbsxana işçilərinə tərəf tutaraq onlara atəş açaçağını deyib və təhdid edib. John girov aldığı nəzarətçiləri bir otağa bağlayıb və həbsxana müdirinin yeni avtomobilini oğurlayaraq qaçmağı bacarıb.

2. Charles Victor Thompson

Keçmiş sevgilisini və onun ərini öldürməkdə təqsirləndirilən Victora ölüm hökmü verilmişdi. Lakin Victor edam öncəsi qaçmağı bacarmışdı. O, əvvəlcə qaldığı kameraya köynək və şalvar kimi gündəlik paltarlar keçirməyi bacarmışdı. Daha sonra Victor vəkili ilə görüşməsi üçün müraciət etmişdi. Vəkillə görüşə getmədən bir neçə dəqiqə əvvəl isə Victor, gizlətdiyi paltarları geyinərək həbsxanadan qaçmışdı. Çıxışda nəzarətçilər tərəfindən dayandırılan Victor, həyəcanlanmadan məhbus vəsiqəsini göstərərək onları aldatmış və əlini-qolunu sallayaraq həbsxanadan çıxmışdı.

3. Alfred Corc Hinds

Alfred həbsxanaya salınan gün bütün açarlara baxaraq onların formalarını əzbərləyə bilib. Cəmi bir neçə ay sonra Alfred açarların kopyasını çıxarmağı bacarıb və həbsxanadan qaçıb. 8 ay sonra isə o yenidən tutulub. Məhkəmə salonunda tualetə getmək istədiyini deyən Alfred, yeni plan qurub və o nəzarətçiləri tualetə salaraq 2-ci dəfə qaçmağı bacarıb.

4. Richard McNair

Richard McNair adlı şəxs həbs edilərkən 3 dedektivlə birlikdə polis bölməsindəki bir otağa salınmışdı. Lakin Richard elə qaçış planını həbs olunduğu andan etibarən hazırlamağa başladı. O, təsadüfən otaqda olan əl kremindən istifadə edərək qandallardan xilas ola bildi və polis bölməsindən qaçdı. Richard qısa bir müddət sonra həbs edildi. Lakin bu dəfə Richard salındığı həbsxananın havalandırma sistemindən qaçmağı bacardı. Richard bir müddət sonra 3 -cü dəfə həbs edildi. O, yüksək təhlükəsizlik səviyyəsinə sahib bir həbsxanaya salındı. Richard burada təmir işində çalışmağa başladı və bir gün məktubların gətirildiyi böyük çantanın içərisinə girərək həbsxanadan qaçmağı bacardı. Qaçışından dərhal sonra o, hər yerdə axtarılmağa başlandı. Lakin Richardı 4-cü dəfə həbs etmək mümkün olmadı. Bir müddət sonra isə məlum oldu ki, bir polis məmuru təsadüfən onun avtomobilini saxlayıb. Həmin gün Richard soyuqqanlı davranaraq yol polisini dinləyib. O, hətta söhbətin sonunda yol polisindən gedəcəyi yolu da soruşub. Beləcə Richard həbs edilməkdən yaxasını qurtarıb.

5. Frank Morris, Clarence Anglin və John Anglin

Bir ada üzərində inşa edilən "Alcatraz" həbsxanası, heç bir məhkumun qaça bilməyəcəyi çox qorxunc bir həbsxana idi. Lakin 1962-ci ildə üç məhkum, tozsoran mühərrikindən istifadə edərək divarı deşdilər. Betonu deşməyi bacara Frank Morris, Clarence Anglin və John Anglin, daha sonra havalandırma borusuna girərək, oradan da həbsxananın damına çıxdılar. Həbsxana damından su boruları vasitəsiylə aşağı enən 3 məhkum, hazırladıqları kiçik qayıqla San-Fransiskoya qaçmağı bacardılar. Bundan əlavə onlar, heç kim şübhələnməsin deyə öz saçlarından istifadə edərək 3 maket hazırladılar. Qaçdıqları gecə maketləri yataqlarına yerləşdirən məhkumlar, nəzarətçilərin bir neçə saat şübhələnməməsini təmin etmişdilər.

6. Alfred Wetzler və Rudolf

Bir milyondan çox yəhudinin almanlar tərəfindən sobalarda yandırılaraq öldürüldüyü "Auschwitz" əsir düşərgəsində əsir olan Alfred Wetzler və Rudolf Vrba, ölməmək üçün qaçış planı hazırladılar. Onlar yaxınlıqdakı bir odun yığınının altına girərək gizləndilər. İtlər və əsgərlər düşərgədə onları bir neçə gün axtardılar. Lakin heç kimin ağlına gəlmədi ki, 2 əsir odun yığınının altında gizlənə bilər. Alfred və Rudolf 4 gün boyunca heç tərpənmədən, səs çıxarmadan, aç və susuz odun yığınının altında gözlədilər. Sonda əsirlər 2 əsgər forması, 1 xəritə və kifayət qədər konserv oğurlayaraq qaçmağı bacardılar. Onlar 133 kilometr yol gedərək Polşa sərhədinə çatdılar. Beləliklə Alfred və Rudolf, tarixin ən çətin qaçışını reallaşdırdılar.

Samirə

Vlasov niyə SSRİ-yə xas olmayan üsulla edam edildi??????

afgan73 — Wed, 09 Aug 2017 11:24:52 GMT

Stalinə od qoyan sovet generalı - MARAQLI

1 avqust 1946-cı il... General Vlasov başda olmaqla müharibə zamanı əsir düşərək almanlar tərəfdə SSRİ-yə qarşı vuruşmuş 12 hərbçi (5 general, 5 polkovnik, 2 podpolkovnik) məhkəmənin hökmü ilə asılaraq, edam edilir. Uzun müddət sovet tarixşünaslığında Vlasov haqqında yalnız mənfi fikirlərə rast gəlmək mümkün idi, onun həyatının müsbət məqamları xatırlanmırdı. Məsələn, deyilmirdi ki, almanların Moskva üzərinə hücumunun dəf edilməsində Vlasovun xüsusi xidmətləri olub və Stalin özü onu "Moskvanın xilaskarı" adlandırıb. Leninqrad ətrafında rəhbərlik etdiyi 2-ci ordu mühasirədən çıxa bilməyəndə (Vlasov artıq ordu mühasirədə ikən ona komandir təyin edilmişdi) sovet rəhbərliyi generalı xilas etmək üçün təyyarə göndərir. Lakin Vlasov əsgərlərini tərk etməkdən imtina edir. Sonra əsir düşür, almanlarla əməkdaşlığa razılıq verir, SSRİ-yə qarşı “Rusiya Azadlıq Ordusu”na rəhbərlik edir. Maraqlıdır ki, müharibənin sonlarında Vlasovun yenə də özünü xilas etmək şansı olur. İspaniya diktatoru Franko ona sığınacaq vəd edir və təyyarə göndərir. Lakin Vlasov yenə də əsgərlərini tərk etməkdən imtina edir. Bu faktlar göstərir ki, Vlasovun düşmən tərəfinə keçməsini qorxaqlığı ilə əlaqələndirmək səthi yanaşmadır. Andrey Vlasov kim idi? Modern.az-ın məlumatına görə, A.Vlasov 14 sentyabr 1901-ci ildə Rusiyanın Nijni Novgorod vilayətinin Lomakino kəndində anadan olmuşdu. O, sovet hərbi məktəblərində təhsil alaraq gereral rütbəsinədək yüksəlmişdi. Böyük Vətən Müharibəsinin gedişində - 20 aprel 1942-ci il tarixində Stalin onu 2-ci Zərbə Ordusunun komandanı təyin etmişdi. Hərbi əməliyyatların birində Vlasov almanlar tərəfindən əsir götürülüb. Bundan sonra almanlarla işbirliyinə razılaşan gereral asir düşən sovet əsgərlərindən ibarət “Rusiya Azadlıq Ordusu” quraraq SSRİ-yə qarşı vuruşmağa başlayıb. Onun ordusunda 1 milyona yaxın əsgər vardı. O, SSRİ-yə qarşı təkcə hərbi mübarizə aparmırdı, həm də antitəbliğatla məşul idi, sovet adamlarını sovet imperiyasına qarşı yönləndirməyə çalışırdı. Vlasovun ordusu müharibənin gedişində SSRİ-yə az zərbə vurmadı… Ali baş komandan Stalin onun əlindən necə deyərlər zəncir çeynəyirdi və almanlara satqınlıq edən Vlasovun hökmən tutularaq edam edilməsi əmrini vermişdi. Almanların müharibədə məğlub olması Vlasovu çətin vəziyyətə saldı. 1945-ci il mayın 8-də Almaniya Berlin yaxınlığında Karlsxorstda danışıqsız təslimolma aktını imzaladı. Mayın 9-da sovet ordusu Praqaya daxil oldu. Əslində, Praqa artıq mayın 6-da azad olunmuşdu. Belə ki, çexlər mayın 5-də üsyan qaldırmışdılar. Almanlar üsyanı yatırmaq üçün Praqaya əlavə SS hissələri yeritmişdilər. Çexlər radio ilə gah amerikalılara, gah da sovet qoşunlarına müraciət edirdilər. Bu zaman general Vlasov “Rusiya Azadlıq Ordusu”nu Şərq cəbhəsindən özbaşına çıxararaq Qərbə doğru irəliləyirdi ki, ABŞ qoşunlarına təslim olsun. Mayın 6-da Praqa yaxınlığında olan general Vlasov öz vəziyyətini yüngülləşdirmək niyyəti ilə hücuma keçərək, Praqanı tutdu. Çexlər Vlasovun portretlərini qaldıraraq, diviziyanın döyüşçülərini gül-çiçəyə qərq etdilər. Az sonra çexlər Vlasovun kimliyini öyrənib onun portretlərini küçələrdən yığışdırdılar. Praqada Stalinin, marşal Jukovun, marşal Konevin portretlərini qaldırıldı. Mayın 8-də Vlasov diviziyanı Praqadan çıxarıb amerikalılara təslim olmaq üçün Qərbə doğru irəlilədi. Lakin onun istəyi baş tutmadı və sovet ordusu tərəfindən əsir götürüldü. Vlasov məhkəmədə bütün günahı öz üstünə almağa çalışıb ki, başqalarını edam etməsinlər. Onun almanlarla əməkdaşlığına gəlincə bildirlir ki, Stalinin Rusiyadakı qəddarlığı Vlasovu buna məcbur etmişdi. Almaniyaya işləməyə razılıq verən Vlasov bolşevik sisteminin çökməsin istəyib. O görürdü ki, bolşevik diktaturası faşistlərdən də pisdir. 1 avqust 1946-cı ildə Vətənə xəyanətdə ittiham edilən “Rusiya Azadlıq Ordusu”nun komandanı general Vlasov edam edildi. Maraqlıdır ki, hökm o zaman sovet rejiminə xas olmayan yolla – asılmaqla icra edildi. 1946-cı ilin 2 avqustunda “Pravda” qəzetində general Vlasovun edamı haqqında məlumat dərc edildi. General Andrey Vlasov SSRİ-nin Almaniyaya qarşı apardığı Böyük Vətən Müharibəsi illərinin ən böyük sovet satqını hesab olunur.

“GÜLMƏYƏN ADAM”

afgan73 — Wed, 09 Aug 2017 11:01:08 GMT

Stalinin sevimlisi, Xruşovun çəkindiyi, Brejnevin qısqandığı “GÜLMƏYƏN ADAM”

Gürcüstanda tütün fabrikinin açılışında iştirak edən Kosıgin rəsmi tədbirdən sonra kollektivlə söhbət edərkən siqareti tərgitməyinə baxmayaraq fabrikin direktorundan bir siqaret istəyir. Direktor böyük məmnunniyyətlə cibindən qutunu çıxarıb onu siqaretə qonaq edir. Kosıgin siqaret qutusuna diqqət yetirir, ABŞ istehsalı olduğunu görüb fabriki tərk edir. Elə həmin gün də fabrikin direktoru vəzifəsindən azad edilir...
Modern.az saytı 16 il SSRİ Nazirlər Sovetinin sədri vəzifəsində işləmiş Aleksey Kosıgin haqqında yazını təqdim edir.
Kosıginin xalq arasında böyük populyarlığı olub. Onu məmur kimi deyil, işgüzar, bacarıqlı və həm də olduqca səliqəli, yaraşıqlı bir insan kimi seviblər. SSRİ-nin iqtisadi cəhətdən dirçəliş illəri məhz onun adı ilə bağlıdır. Elə bu gün də Rusiya iqtisadiyyatının inkişafınının bazasının Kosıgin tərəfindən qoyulduğunu söyləyənlər az deyil.
SSRİ-də fəhlə və qulluqçuların 5 günlük iş rejiminə keçirilməsi, aztəminatlı ailələrdə uşaqlara müavinətlərin verilməsi, mağazalarda ərzaq çeşidlərinin çoxalması, sovet vətəndaşlarının istirahəti üçün yeni sanatoriyaların, istirahət evlərinin istifadəyə verilməsi, mənzil təminatının yaxşılaşması, zavod və fabriklərin açılması və bu kimi bir çox məsələlərin həlli məhz Kosıginin gərgin əməyinin nəticəsi olub.
Gənc yaşlarından təyin olduğu vəzifələrdə ən qısa müddət ərzində fərqli iş prinsipi ilə ad çıxaran Kosıgin ilk yüksək vəzifələrini İosif Stalindən alıb. Ona Rusiyanın Nazirlər şurasının sədri, xalq komissarı (nazir) kimi vəzifələr həvalə olunub. Bəlkə də elə buna görədir ki, ona “Stalinin sevimlisi” titulunu veriblər . Stalin isə öz növbəsində Kosıgini “arifmometr” adlandırıb. Fenomenal yaddaşa malik olan Kosıgin öz çıxışlarında heç vaxt kağızlardan istifadə etməyib. Siyasi Büronun iclaslarında, müşavirələrdə rəqəmli faktların söylənilməsi lazım gələndə hamının gözü Kosıginə zillənib. O, heç bir çətinlik çəkmədən lazımi rəqəmləri, göstəriciləri birbaşa yaddaşından söyləyə bilib. Bu bacarığı xüsusilə Stalinin çox xoşuna gəlib.

Xalq arasında böyük nüfuzu olmasına baxmayaraq istər Stalinin hakimiyyəti dövründə, istər Xruşovun, istərsə də Brejnevin SSRİ-yə rəhbərliyi zamanı siyasi rəhbərlik, xüsusilə də Siyasi Büronun üzvləri Kosıgini sevməyiblər. Səbəb nə olub? Onu sərt adam adlandırıblar. Qromıkoya “Cənab Yox” adı verildiyi kimi Kosıginə də “Gülməyən Adam” adı verilib. Əslində sərtlik Kosıginin xarakterinə yad olub və lazım gəldikdə yerində gülməyi də bacarıb. Sadəcə bir çox yüksəkçinlilər sərt və ciddi olmaq arasındakı fərqi anlamayıblar.
Kosıgin uzun-uzadı və boş-boş danışmağı sevən adam olmayıb. Müşavirələrdə müzakirə olan məsələlərə Kosıgin məntiqli və konkret münasibət bildirib. Birinci şəxsin fikrindən asılı olmayaraq o özünün tam əsaslandırılmış fikirlərini söyləməkdən çəkinməyib. Belə münasibət xüsusilə Xruşovun ürəyincə olmayıb və tarixçilərin qənaətinə görə Xruşov Kosıgindən çəkinib. Ümumiyyətlə Kosıgin Xruşovu ciddi siyasi fiqur kimi qəbul etməyib və onun devrilməsi ilə bağlı tarixi plenumda Xruşovu “leninçi” olmamaqda ittiham edib.
Daha bir fakt. Siyasi Büronun iclaslarının birində mühüm dövlət məsələsi həll olunarkən xokkey azarkeşləri olan Brejnev, Podqornıy və Qreçko hansısa bir oyun haqqında qızğın fikir mübadiləsi aparıblar. Bir neçə dəqiqə bunlara qulaq asan Kosıgin əsəblərinə hakim kəsilməyərək əlini stolun üstünə çırparaq iclası tərk edib.
Kosıgin Siyasi Büronun yeganə üzvü olub ki, sovet qoşunlarının Əfqanıstana yerildilməsinə kəskin etirazını bildirib. Bundan sonra Brejnev komandasının Kosıginə soyuq münasibəti bir az da artıb.

Həmkarları tərəfindən Kosıginin qəbul edilməməsinin daha bir səbəbi olub. O, uzun-uzadı süfrə məclislərini, boğazdan yuxarı deyilmiş sağlıqları, böyük hədiyyələr almağı, intiriqalara qoşulmağı, həddini aşan əyləncələri sevməyib. Saflığını həmişə qoruyub saxlamağı bacaran Kosıgin xarici səfərlər zamanı ona verilən ən bahalı hədiyyələri belə SSRİ-yə dönən kimi dövlət fonduna təhvil verib.
Bu və digər ali xüsusiyyətləri və insani keyfiyyətləri Brejnevdə Kosıginə qarşı qısqanclıq hissi yaradıb. Leonid İliçin qısqanclığının son həddi isə Kremldə keçirilən bayram tədbirlərinin birində son həddə çatıb. Həmin tədbirdə Brejnevin “xüsusi rəğbət” bəslədiyi SSRİ xalq artisti Lyudmila Zıkinanin çıxışından sonra təbrik üçün söz Kosıginə verilib. Kosıgin öz təbrikinin girişini Zıkinanın ifasına münasibəti ilə başlayıb: “Mən Lyudmila Zıkinanın həm ifalarını, həm də özünü çox sevirəm...” Kosıgin bu sevgi məsələsini sırf rəmzi mənada işlədib. Çünki onun dəfələrlə özünün etiraf etdiyi kimi həyatda ən çox sevdiyi qadın həyat yoldaşı Klavdiya olub.
16 il SSRİ Nazirlər Sovetinin sədri olan Kosıginin apardığı iqtisadi islahatlar “Kosıgin islahatları” adı ilə termin kimi işlədilib. SSRİ-nin baş mühəndisi adlandırılan Kosıgin sadə həyat tərzi sürüb. Bütün vəzifələrindən azad olunduqdan sonra dövlətin ona ayırdığl bağ evini də kitablarını və şəxsi əşyalarını götürərək tərk edib.

Yüksək vəzifələrdə işlədiyi illər ərzində Kosıginin adı heç bir qalmaqalda, pul məsələlərində hallanmayıb. Borc almağı və verməyi sevməyən Kosıginin bütün həyatı boyu yalnız bir dəfə borcu olub. Belə ki, 1966-cı ildə Türkiyədə işgüzar səfərdə olanda SSRİ və Türkiyə arasında danışıqlar aparılarkən əsas mövzu iqtisadi böhranla üzləşən Türkiyənin SSRİ-dən sərfəli şərtlərlə kredit almaq məsələsi olub. İşgüzar görüşlərdən sonra Kosıgin Türkiyənin tarixi yerləri ilə tanış olmağı arzulayıb. Ali qonağın arzusu həyata keçirilib. Gəzinti zamanı onu Topkapıya da aparıblar. Bir az gəzintidən sonra Kosıgin sarayın daxilində olan hovuzun ətrafında ayaq saxlayıb. Bu zaman “Hürriyət” qəzetinin müxbiri ona yaxınlaşaraq türk inanclarının biri haqqında ona məlumat verib: “Bir arzu tutub hovuza dəmir pul atanda həmin arzu həyata keçir”. Kosıgin bunu ciddi qəbul etməsə də maraqla qarşılayıb. Onu müşayiət edən Türkiyənin maliyyə naziri hovuza qəpik tullayıb. Həmin jurnalist, Aysəgül Dora çantasından qəpik çıxardıb Kosıginə uzadıb:
- Yəqin ki, sizin cibinizdə qəpik yoxdur.
Kosıgin qəpikləri alıb hovuza atıb. Səhərisi gün “Hürriyət” qəzetinin manşetində “Ayşəgül SSRİ-yə 150 qəpik borc verdi” yazısı günün ən maraqlı hadisəsinə çevrilib. Bu hadisədən sonra Kosıgin jurnalisti SSRİ-nin səfirliyinə dəvət edib. Böyük hörmətlə qonağını qəbul edən Kosıgin cibindən qəpiklər çıxardaraq jurnalistə uzadıb:
- Mənim heç vaxt heç kimə borcum olmayıb.
Sonralar Kosıgin həmin jurnalisti SSRİ-yə qonaq dəvət edib.
Aleksey Kosıgin 1980-ci ilin oktyabrında səhhəti ilə əlaqədar öz ərizəsi ilə tutduğu bütün vəzifələrdən azad edilib. Elə həmin ilin dekabrın 18-də vəfat edib. Kosıginin vəfatını 3 gün gizli saxlayıblar. Səbəb isə dekabrın 19-da Brejnevin ad gününün təntənəsi olub.

İDMAN-Futbol

afgan73 — Tue, 03 Jan 2017 18:29:44 GMT

(LAYIHƏ) Sportmedia.az-ın Tovuzdan hazıladığı geniş reportaj –FOTOLAR (I HİSSƏ)
“Bölgə futbolu: resurslar, imkanlar və reallıqlar” layihəsi çərçivəsində bu dəfəki səfərimiz Tovuz rayonuna oldu. Tovuzun Azərbaycan futbolunun beşiyi olması danılmazdır. İstər tarixi, istər nailiyyətləri, istərsə də ölkə futboluna qazandırdığı saysız futbolçular bunun əyani sübutudur. Əslində Tovuzu futbolumuzun elitasında görməyə adət etsək də son illərdə I divizionda mübarizə aparır. Buna baxmayaraq rayonda futbola olan maraq heç vaxt azalmayıb. Tovzda bir deyim var “bir daş atsan ya futbolçuya ya da aşığa dəyəcək”. Bəs bu özül, futbol ab-havası necə yaranıb? Tarixə qısa səyahət edək.
Tovuzda alman izi və Qara müəllim…
Tovuz futbolu ötən əsrin əvvəllərində yerli almanlar tərəfindən yaradılıb. 1912-ci ildə Tovuzda məskunlaşan almanlar Traubenfeld şəhərciyni tikdilər. Bir çox təsərrüfat sahələri kimi, idman sahəsinə də xüsusi diqqət yetirdilər. Almanlar Tovuzda yüngül atletika, voleybol və futbolu yaradıb inkişaf etdirdilər. Təxminən 1914-cü ildə yaradılan “Traubenfeld” şəhər komandasını tezliklə daha mütəşəkkil olan "Rote Fahne" əvəzlədi. “Rote Fahne” Alman dilində “Qırmızı Bayraq” mənasını verir.
1920-ci ilədək futbol Tovuzda kifayət qədər populyarlaşmışdı. Artıq hər məhəllənin komandası var idi. Təsadüfi deyil ki, 1920-ci ilin payızında keçirilən Məhsul bayramında "Rote Fahne" ilə Tovuz komandası qarşılaşmışdı. Hətta ilk dəfə olaraq regionda keçirilən bir idman yarışına başqa ölkədən hakim də dəvət olunmuşdu. Bu oyunu idarə edən hakim Gürcüstandan idi.
1924-cü ildən etibarən Qara Əliyev Tovuz futbolunun inkişafında xüsusi pay sahibi oldu. Rayonda futbolun kütləviləşməsi, sevilməsi üçün əvəzsiz işlər görən Qara müəllim iki komanda yaratmışdı. Bundan başqa özü də hücumçu kimi komandalardan birində çıxış edirdi.
1930-cu ildən Tovuz futbolunda yeni mərhələ başlamışdı. Tovuz futbol məktəbinin banisi sayılan Qara Əliyev Tovuzda olan bütün komandaları Tovuz yığması şəklində birləşdirmişdi. Həmin komanda tez-tez qonşu respublikaya yoldaşlıq görüşlərinə yollanırmış. Bununla yanaşı Tovuzda kəndlər, məhəllələr arası yarışlar mütəmadi olaraq keçirillirmiş.
İkinci Dünya Müharibəsi illərində bir çox futbolçular döyüşə yollanıblar, onların arasında, dünyasını dəyişən, yaralanan futbolçular da az olmayıb. 1946-cı il, müharibə başa çatan ili, indiki Şəmkirdə yerləşən HHQ komandası 23 fevral - hərbçilərin bayramı günü Tovuza gələrək, yoldaşlıq görüşü keçirmək arzusunda olduqlarını bildiriblər. Komanda toplaşmadığından görüş 1 gün sonraya - 24 fevrala razılaşılıb. Şəmkirdə keçirilən oyundan sonra isə komanda evə dönərkən nəqliyyat vasitəsi yük qatarı ilə toqquşub. Faciəvi qəzada 16 futbolçu dünyasını dəyişib.
Buna baxmayaraq, elə həmin ilin sonunda komanda Azərbaycan çempionatının 2-ci mükafatçısı olub.
Bu illərdə tək futbolçu yetişdirməklə kifayətlənməyən Tovuz futbolu nailiyyətləri ilə də yadda qalıb. Belə ki, 1955-ci ildə Tovuz komandası ölkədə keçirilən 1-ci Spartakiadanın qalibi olub. 1957-ci ildə isə Azərbaycan Kubokunu alan ilk əyalət komandası olub. Buna qədər kuboka yiyələnən komandaların hamısı Bakını təmsil edirmiş.
Tovuz komandasının qarşısında duran ilk vəzifə futbolçu yetişdirməklə baza rolunu oynamaq olub. Hələ 1939-cu ildə Bakının "Temp" komandasına Suren Atabəyov dəvət alıb. 1948-ci ildən isə Nazim Hüseynov, Arif Qasımov və Təvəkkül Hüseynov "Neftçi" komandasında çıxış edib. SSRİ çempionatında çıxış edən “Neftçi”yə futbolçu verməkdə davam edən Tovuz sonrakı dövrlərdə Arif Sadıqov, Zahid Əsgərov, Zahid Hüseynov kimi futbolçuları göndərib.
Gəncənin "Dinamo" komandasının Güclülər dəstəsinə yüksəlməsində də tovuzlu futbolçuların əməyi danılmazdır. O dövrlərdə Müzəffər Qasımov 12 il komandanın kapitanlıq sarğısını daşıyıb. Böyükağa Qasımov, Aleksandr Kazmin, Vaqif İbrahimov, Zahid Hüseynov kimi futbolçular çıxış ediblər.

Tovuzluların qürur mənbəyi “Turan” …
Müstəqillik əldə edildikdən sonra keçirilən ilk milli çempionatda Tovuz “Turan” adı ilə təmsil olunmağa başladı. 1992-ci ildən sonra rayonun idmanla bağlı bütün uğurları “Turan”ın adı ilə bağlı oldu. “Turan”ın yaranmasında isə tovuzlu iş adamı Vidadi Əhmədovun böyük əməyi var idi. Tovuz şəhər stadionunu təmir etdirdikdən qısa müddət sonra klubu himayəyə götürən Əhmədov başqa komandalarda çıxış edən tovuzlu futbolçuları bir araya gətirdi. İlk olaraq Ukraynada çıxış edən Sakit Alıyev və Rusiyada çıxış edən Nizami Sadıqov Tovuza dəvət olundu. Bundan sonra komanda formalaşdırıldı və ilk milli çempionatda “Turan” bürünc medallara sahib oldu.
Ermənistanla sərhəddə yerləşən Tovuzda həmin dövrlərdə şiddətli döyüşlər getsə də komandanın fəaliyyətinə təsir göstərmirdi. Əksinə “Turan” mənfur düşmənlə üz-üzə dayanan, bir qarış torpağını qorumaq üçün vuruşan tovuzluların məbədinə çevrilmişdi. Futbol günləri şəhərdə əsl bayram ab-havası olurdu. Hətta bəzi futbolçular eyni zamanda könüllü olaraq cəbhəyə də yollanırdılar. Dəfələrlə stadion ərtafına mərmi düşmüşdü. Yaralıları daşımaq üçün bəzən hərbi helikopterlər meydançaya enirdi. Lakin tovuzlular buna adət etmişdilər. Sevimli komandaları onlar üçün bir stimul idi.
Növbəti mövsümdə də “Turan” bürünc medallara sahib oldu.
Tovuz futbolunun ən böyük uğuru isə 1993/94 mövsümündə əldə edildi. “Turan” qızıl medalları boynundan asdı. Bununla yanaşı ilk dəfə olaraq müstəqil Azərbaycanı avrokuboklarda təmsil edərək futbol tariximizə adını yazdırdı. Ölkə əmsalı aşağı olduğundan çempion “Turan” UEFA kuboku yarışlarında iştirak etməli oldu və “Fənərbağça”ya hər iki oyunda məğlub olaraq (0:5, 0:2) mübarizəni dayandırdı.

Eyni mövsümdə Tovuz futbolu daha bir ilkə imza atdı. Belə ki, “Turan”ın əvəzedici komandası olan “Turan-2” birinci dəstədə iştirak etməyə başladı. Əsas komandada Sakit Alıyev, Nİzami Sadıqov, Tərlan Əhmədov, Vidadi Rzayev, İlham Məmmədov, Musa və Qurban Qurbanovlar, Hüseynqulu Quliyev kimi futbolçularla yanaşı əvəzedici heyətdə yerli gənclər parlayırdılar.
Bu il “Turan” daha bir yenilik etdi. Belə ki, komanda təlim-məşq toplanışı üçün ABŞ-a , Portlend şəhərinə yollandı.

1994/95 mövsümündə “Turan” “Kəpəz”dən 2 xal geri qalararaq gümüş medallara sahib oldu.
1995/96 və 1996/97-ci illər mövsümünü “Turan” 4-cü pillədə başa vurdu.
Bundan sonra tənəzzül başladı. Daim yüksək liqada oynasa da “Turan” çempionluq yarışından kənarda qalırdı. Maliyyə sıxıntıları düzəlmək bilməsə də yerli gənc futbolçular “Turan”ı layiqincə təmsil edirdilər.
Tovuz futbolunda canlanma bir də 2004-cü ildə yaşandı. “Taimex” şirkətinin rəhbəri Tahir Yusifovun klubu himayəyə götürməsindən sonra Tovuz futbolu yenidən əzəmətli günlərinə döndü. Tovuz şəhər stadionu təmir olundu, çempionluq uğrunda mübarizə aparacaq heyət quruldu. Baş məşqçi postuna isə köhnə tanış, Naci Şensoy gətirildi. Qeyd edək ki, 2001/02 mövsümündə də “Turan”ı çalışdırmış Şensoy ölkəmizdə ilk əcnəbi məşqçi kimi də tarixə düşmüşdü.

Qısa müddət ərzində əsas komanda ilə yanaşı uşaq futboluna da diqqət ayırıldı. Tovuzda daha bir komandanın “Rote Fahne”nin bərpa olunması və birinci dəstədə mübarizəyə qoşulması da bu vaxta təsadüf etdi.
Bütün oyunlara dolu tribunalar qarşısına çıxan “Turan” yekunda 4-cü pillə ilə kifayətlənməli oldu. 2005/06 mövsümünə də komanda çox yaxşı başlamışdı. Lideliyi ələ keçirən komanda ardıcıl xal itkilərindən sonra çempionluq yarışından kənarda qaldı.
2005-ci ildə “Turan” legioner futbolçulardan imtina edərək, “Turan” UFM-in yetirmələrinə üstünlük verdi. Uşaq futbolundan əsas komandaya cəlb olunan gənclər Azərbaycan futbolundan bundan sonra adından söz etdirməyi bacardılar. Yaş ortalamasına görə ən gənc komanda olan “Turan” mövsümü 6-cı pillədə başa vurdu. “Turan” ın yetirmələri Nadir Nəbiyev, Ruslan Abbasov, Hüseyn Məhəmmədov bu il “Neftçi”nin “MDB və Baltikyanı ölkələrin Birlik Kubokunda” tariximizdə ilk dəfə finalda iştirak etməsində böyük rol oynadılar.
2005-ci ildə “Turan”la yanaşı daha bir klub – “Rote Fahne” komandası da yarandı. Elvin Məmmədov, Vurğun Hüseynov, Cavid Hüseynov, Cavid Tağıyev, Cavid İmamverdiyev kimi futbolçular məhz bu komandada formalaşdılar. 2005-2006-ci ildə əsas komandaya cəlb olunan futbolçular milli komandaların məşqçilərinin, eyni zamanda, digər klubların da diqqət mərkəzinə düşmüşdülər. ”Turan” bu ərəfədə Elvin Məmmədov, Vurğun Hüseynov, Asəf Qədiri, Vüsal Qarayev, Xəyal Qarayev, Aqil Nəbiyev, Cavid Hüseynov, Cavid Tağıyev, Cavid İmamverdiyev kimi futbolçuları ölkə futboluna qazandırdı.. 2005-ci ildə “MDB və Baltikyanı ölkələrin Birlik Kubokunda” “Neftçi”nin qalib olmasında da Tovuz futbolunun yetirmələrinin böyük əməyi oldu. Belə ki, bu yarışda “Neftçi”nin kapitanı Nadir Nəbiyevlə yanaşı, Ruslan Abbasov və məşqçi Nizami Sadıqov da komandanın uğurları üçün çalışıblar. Elə “Xəzər-Lənkəran” komandasının da bu yarışdakı zəfərlərində Nadir Nəbiyevin zəhmətləri danılmazdır. 2007 - Bu il “Turan”ın 15 yaşlı futbolçularından ibarət komandası “İnter”i məğlub edərək Azərbaycan çempionu adını qazandlar. Bu uğur Tovuz futbol məktəbinin gənc məşqçisi olan Həsən Əhmədovun zəhmətinin nəticəsi idi. 2008-ci ildə 19 yaşlı Vurğun Hüseynov və Elvin Məmmədov əsas milli komandamıza da dəvət olundular.
2009/10 mövsümünə dək maddi sıxıntılar içində olmasına baxmayaraq yenə öz yetirmələri ilə elitadakı yerini qoruyan “Turan”a yeni himayədar tapıldı. Tovuzlu iş adamları komandanı himayəyə götürdükdən sonra yenidən canlanma yaşandı. Lakin bu da çox uzun sürmədi. Cəmi 3 mövsüm sonra “Turan” elitanı tərk etməli oldu…. Buna başlıca səbəb maliyyə problem idi. Naci Şensoya ödənməli olan vəsaitlə yanaşı klubun digər borcları fəaliyyəti davam etdirməyə imkan vermədi. Üstəlik UEFA maliyyə cəzası ilə yanaşı -6 xal cəzası da kəsmişdi.
“Turan” fəaliyyətini dayandırsa da Tovuz futbolsuz qala bilməzdi. 20 il elitada mübarizə aparan Tovuz artıq I divizionda mübarizə aparır.

"Layihə AFFA yanında Media Komitəsi tərəfindən maliyyələşdirilir"

İLKİN VİDADİOĞLU
SPORTMEDİA.AZ
//TOVUZ

Tovuzlular

afgan73 — Tue, 03 Jan 2017 18:22:24 GMT

Pərviz Əmiraslanov

Almaniyada yaşayan qürur duyulacaq həmyerlilərimizdən olan Pərviz Əmiraslanovu siz də tanıyın. Pərviz Əmiraslanov texnika elmləri doktorudur. Almaniya Mühəndislər Birliyinin həqiqi üzvüdür. 70-dən çox elmi və metodik işi vardır, 5 patent alıb.

1998-ci ilin iyul ayında Azərbaycan Texniki Universitetində çalışarkən Alman Akademik Mübadilə Xidmətinin elmi təqaüdünə layiq görülüb. Təqaüd proqramına uyğun olaraq 10 aylıq Almaniyanın Braunşvayq Texniki Universitetinə elmi araşdırma üçün gedib. Tale elə gətirib ki, elmi təqaüd müddəti başa çatdıqdan sonra da Almaniyada qalıb. 1999-cu il avqust ayından 2000-ci il yanvar ayının sonuna kimi Alman Akademik Mübadilə Xidmətinin və Almaniya Aşağı Saksoniya əyalətinin dəstəyi ilə Braunşvayq Texniki Universiteti üçün böyük elmi layihədə iştirakçı və sonralar layihə rəhbəri olub. Daha sonra isə Braunşvayq Texniki Universiteti tərəfindən iş müqaviləsi təklifi alıb. Həmin vaxtdan ailəsi ilə birlikdə Almaniyada yaşayır və işləyir.

Əmiraslanov Pərviz Arzuman oğlu 1971-ci il iyulun 28-də Tovuz rayonunun Sarıtala kəndində anadan olub. 1978-ci ildə Sarıtala kənd orta məktəbinə gedib və 1988-ci ildə həmin məktəbi əla qiymətlərlə bitirib. Sonra Qovlar qəsəbəsindəki 98 nömrəli Orta Texniki Peşə Məktəbinə daxil olub və 1989-cu ildə buranı fərqlənmə diplomu ilə bitirib. Oxuduğu müddətdə dəfələrlə fənn olimpiadalarında fəal iştirak edib. 1989-cu ildə Azərbaycan Texniki Universitetinin maşınqayırma fakültəsinə daxil olub. Tələbəlik illərində də biliyi ilə fərqlənib, dəfələrlə olimpiada qalibi olub. Tələbə ikən 2 elmi məqaləsi çap olunub. 1994-cü ildə universiteti fərqlənmə diplomu ilə bitirib.

Azərbaycan Texniki Universitetinin Maşınqayırmada avtomatlaşdırılmış layihələndirmə kafedrasında tədqiqatçı-mühəndis kimi əmək fəaliyyətinə başlayıb. 1995-ci ilin oktyabrında həmin kafedrada laboratoriya müdiri vəzifəsinə təyin olunub. 1996-cı ildə Azərbaycan Texniki Universitetinin aspiranturasına daxil olub. İşlədiyi müddətdə universitet və respublika konfranslarında iştirak edib, məqalələri çap olunub. "Metalkəsən dəzgahların mexaniki otürmə mexanizmlərinin avtomatlaşdırılmış layihələndirilməsi" adlı metodik vəsaitin (1997) və Azərbaycan dilində ilk dəfə olaraq "Maşınqayırmada riyazi modelləşdirmə" adlı kitabın (1998) müəllifidir.

1999-cu ildə Almaniya Federativ Respublikasına getdikdən sonra qazandığı təqaüd proqramı çərçivəsində Hannover şəhərində Lazer Mərkəzi və digər sənaye profilli elmi-tədqiqat işlərində əvvəl yardımçı, kiçik və daha sonra isə böyük elmi işçi işləyib. Bu işlərin elmi nəticələrinə əsasən Braunşvayq Texniki Universitetində elmi işçi olaraq işə götürülüb. 2001-ci ilin aprelində Braunşvayq Texniki Universitetinin maşınqayırma fakültəsində "Avtomobil hissələrində lazerlə pardaxlama prosesinin modelləşdirilməsi" mövzusunda dissertasiya müdafiə edərək doktor tituluna layiq görülüb. 2002-ci ilin mart ayında Braunşvayq Texniki Universitetinin təhsil şöbəsinin və Almaniya Aşağı Saksoniya əyalətinin Təhsil Nazirliyinin birgə qərarı ilə dosent olaraq dərs deməyə başlayıb. Dərs dediyi müddətdə dəfələrlə universitet tərəfindən müxtəlif diplomlara layiq görülüb. 2003-cü ilin dekabrından Almaniya Mühəndislər Birliyinin həqiqi üzvüdür.

Sənaye profilli elmi-tədqiqat işlərinə Almaniya Dövlət Patent İdarəsi tərəfindən yüksək dəyər verildiyi üçün "Siemens VDO Automotive AG" firmasının təklifi ilə 2005-ci ilin yanvarında firmada ali məktəblərlə elmi iş üzrə şöbənin rəisi vəzifəsinə işə götürülüb. Eyni zamanda Braunşvayq Texniki Universitetində mühazirə oxumaqda davam edib. 2007-ci ilin sentyabr ayından "DaimlerChrysler AG" (Mercedes) firmasında elmi tədqiqat və inkişaf departamentində qrup rəhbəri vəzifəsinə qəbul edilib. Burada üçillik əmək fəaliyyətindən sonra 2010-cu ildən etibarən Almaniyanın digər avtomobil şirkəti olan "Volkswagen AG" şirkətinin elmi-tədqiqat və texniki inkişaf idarəsində mütəxəssislər qrupunun rəhbəri olub. 2012-ci il yanvar ayından bu günə qədər isə həmin idarədə şöbə müdiri vəzifəsində çalışır. Onun rəhbərlik etdiyi şöbədə yeni avtomobillər üçün intellektual və innovativ texnologiyalar nəzəri cəhətdən araşdırılır və praktik sınaqdan keçirilir. Eyni zamanda Braunşvayq, Klausthal Texniki universitetlərində və Wolfenbüttel Ali Texniki Məktəbində saathesablı mühazirələr oxuyur və bu məktəblər üzrə işçi qupunun rəhbəridir.
70-dən çox elmi və metodik işi vardır, 5 patent alıb.

SİBİRİN İŞĞALI: Ruslaşdırma və xristianlaşdırma - I HİSSƏ

afgan73 — Wed, 25 May 2016 15:30:15 GMT

Ərazinin genişləndirilməsi, yeni-yeni torpaqların zəbt edilməsi, azsaylı xalqlar arasında nifaq salaraq, onları bir-birindən ayırmaq Rusiya İmperiyasının əsas məqsədi idi. Fedotovun da yaxşı gördüyü bu siyasət bir sıra hallarda müharibələr və basqınlarla həyata keçirilsə də, kiçik tayfalara, parçalanmış xalqlara qarşı başqa üsullara da əl atılırdı. Kökləri daha dərinlərə gedən bu siyasətin nəticəsi idi ki, hələ Çar Rusiyası dönəmində Qafqaz, Sibir və Orta Asiya xalqlarına maraq güclənmişdi. Azsaylı xalqların dilinin, folklorunun, coğrafiyasının öyrənilməsi də elmi maraqdansa, daha çox məhz siyasi, iqtisadi, imperiya maraqlarından doğurdu. Həmin dövrlərdə bu bölgələrə dəfələrlə ekspedisiyalar təşkil olunur, rus və digər xalqlardan olan alimlər – folklorçular, etnoqraflar, arxeoloqlar, tarixçilər... bu yerlərə səyahət edir, yerli xalqların məişətini, dilini öyrənir, folklorunu toplayır, ayrı-ayrı tayfalarla, xalqlarla görüşür, eşitdiklərini, gördüklərini qələmə alaraq bu günümüz və gələcəyimiz üçün qiymətli xəzinə qoyur, eyni zamanda da Çar Rusiyasının “milli siyasət”inə xidmət edirdilər. Qeyd etdiyimiz kimi, həmin ekspedisiyaların dövlət səviyyəsində təşkilində başqa məqsədlər də güdülürdü. Belə ki, “elmi məqsədlər” üçün yaradılan ekspedisiyaların tərkibində keşiş, yerölçən və silahlı dəstələr göndərilir, yerli əhalinin xirstianlaşdırılması, kilsələrin tikilməsi, dini məktəblərin yaradılması sürətləndirilir, yerlilər öz yurd-yuvalarından sıxışdırılır, onların torpaqdan istifadə edə bilmədiklərini bəhanə edərək, ən yaxşı torpaqlar rus kəndlilərinə verilirdi. Ruslar Sibirin dərinliklərinə doğru nə qədər irəliləyirdilərsə, yerli əhali də bir o qədər dağlara, daşlı-çınqıllı, yararsız torpaqlara çəkilirdi. Bu barədə görkəmli türkoloq, şərqşünas, mənşəcə alman olan Vasili Radlov (Fridrix Vilhelm Radlof 1837-1918) yazırdı: “...Rus əhalisinin necə irəlilədiyini (Sibirin içərilərinə doğru – G.Y.) müşahidə etmək maraqlıdır. Bu adamlar heç bir az da olsa, haqları olmadan burada məskunlaşır, kalmıklar isə qorxudan geri çəkilirlər... Bəlkə də bu adamlar (yəni ruslar – G.Y.) kalmıklara münasibətdə haqsızlıq edirdilər, lakin, əlbəttə ki, torpağın özü üçün Balqasainin əvvəlki təsərrüfatının yerinə işlək kəndlilərin (yəni rusların – G.Y.) gəlməsi yaxşıdır”. Onu da qeyd edək ki, əvvəllər rəsmi rus sənədlərində Altay türklərini Altay kalmıkları, Altay tatarları, dağlı və ya ağ kalmıklar adlandırırdılar. Uzun müddət, yəni XVIII əsrdən onların çoxu oyrotların yaratdığı Cunqar xanlığına daxil olduqlarından onlara yanlış olaraq “kalmık” deyiblər. Qərbi monqol tayfaları olan oyrotlar rus ədəbiyyatında “qara kalmıklar” adı ilə tanınırdılar. Oyrotların Volqa boyunda yerləşən hissəsi Həştərxan və ya Volqa kalmıkları adlandırılırdılar. Deməli, burada söhbət Altay türklərindən gedir. V.Radlov öz dövrünün cəfakeş, savadlı alimi olmaqla yanaşı, o dövrdə baş verən və Rusiyanın milli siyasəti ilə bağlı bir sıra hadisələrin bilavasitə şahidi və iştirakçısı olmuş, bu ölkənin qonşu dövlətlərlə xarici siyasəti, rusların Sibirə köçmələri ilə bağlı maraqlı mülahizələr irəli sürmüşdür... Başlıcası ovçuluq və heyvandarlıqla məşğul olan yerlilər “az olsun, həmişə olsun” istəyilə yaşayır, təbiətin onlara bəxş etdiyi sərvətlərdən yalnız tələblərini ödəmək üçün istifadə edir, onları gəlir mənbəyinə çevirmir və bu yolla varlanmaq məqsədi güdmürdülər. Əksinə, “heç bir haqqı olmadan Sibirin içərilərilərinə yeriyən ruslar” tez bir vaxtda mineral bulaqları, qızılı, meşələrdəki arı pətəklərindəki balı, hətta qədim kurqanlardakı qiymətli əşyaları çapıb talayırdılar. Təkcə 1637-ci ildə tacir Buxryakovun bir neçə arteli (113 nəfər) Manqazeydə 33 116 samur öldürmüşdü. Bu cür vəhşicəsinə qırılma nəticəsində tezliklə nəinki Manqazeydə, hətta bütün Sibirdə samurun sayı kəskin şəkildə azaldı. Artıq bazarlara samur dərisi əvəzinə, əvvəllər yerlilərin heç ovlamadıqları tülkü, dələ və digər heyvanların dəriləri çıxarılırdı. Çar Rusiyası Sibirin qızılını mənimsəmək məqsədilə Marinsk, Nikolayevsk, Aleksandrovsk, Spasskoye kimi qızıl mədənləri tikdirir və burada ruslar işləyirdilər. Savadsız, kobud və sərxoş rus fəhlələri boş günlərində yerli əhaliyə dinclik vermir, yalançılıq, oğurluq və sərxoşluq kimi bəlaları onların arasında yayırdılar. Rus tacirləri türklərin ənənəvi içkiyə, yəni kımıza və arağaya olan meylindən istifadə edərək rus vodkası gətirib əhaliyə satırdılar. “Bu, yerlilər üçün ölümə bərabər idi” - deyən Radlov yol qeydlərində altaylıların və başqa türk tayfalarının “təbiətin özü kimi təmiz, təbii, sadə” olduğunu qeyd edir, rus mədəniyyəti ilə yanaşı, Sibirdə yuxarıda sadaladığımız xoşagəlməz halların yayıldığını da göstərirdi. Rus əhalisi tərəfindən İrtış, Tabol, Ob, Tom və Çolımın münbit torpaqları zəbt olunduqca, buranın türkləri meşələrə, dağlara, bataqlıqlara sıxışdırılır, otlaqlar əllərindən çıxır, mal-qara qırılır, insanlar yoxsullaşırdı. Radlov özünün Altaya etdiyi iki səyahətindən aldığı təəssüratlarını müqayisə edərək yazır ki, 1860-cı ildə əhali çox varlı idi. Lakin 1870-ci ildə bu yerlərdə əlli atı olanı varlı sayırdılar. Bu cür yoxsullaşmanın səbəbini 1869-cu ildə heyvanlar arasında taun xəstəliyinin yayılması ilə izah etsələr də, Radlovun fikri qəti idi: “Altayı rus tacirləri bu hala salmışdılar”. Lakin buna baxmayaraq, hər şeyi dərk edən Radlovun çıxardığı hökm dəhşətli idi: “Sivilizasiyalı insanın” təbiətin pak övladları ilə qarşılaşdığı hər yerdə olduğu kimi, burada da yaşamaq uğrunda mübarizə gedir… Necə ki, Quzey Amerikada talan olunaraq yavaş-yavaş yox olan qızıldərililər, eləcə də, Sibirin yerli əhalisi. Əvvəlcə onların var-dövləti və sosial durumu itki verir: baylar kəndxudalara, varlı maldarlar bitki kökləri ilə qidalanan dilənçilərə çevrilirlər. Gündən-günə pisləşən qida nəticəsində irq zəifləyir və nəhayət, tədricən məhv olur. Daha güclü irqin zorakılığını və ədalətsizliyini görmək filantropu nə qədər acıtsa da, kədərləndirsə də, bütün bunlar təbiətin qanunlarına cavab verir. Çünki, düzünə qalsa, boynumuza almalıyıq ki, Altayın gözəl çölləri bu diyarın varını görüb istifadə edə bilməyən köçərilər üçün həddindən artıq yaxşıdır... Yerli məhv olur, çünki yaşamaq uğrunda gedən mübarizədə davam gətirə bilmir. Xoşbəxtlikdən pərakəndə, azalan, istehsal etməyə qadir olmayan tatarların yerini onu əvəz edən, bu torpağın varını çoxalda bilən sıx, daha ekspansiv, proqresə və daha yaxşı gələcəyə can atan rus əhali tutur”. Məlumdur ki, arxeologiya etnoqrafiya ilə sıx bağlıdır. Əksər arxeoloji qazıntılar nəinki tarixçilər, sənətşünaslar və b., eləcə də etnoqraflar üçün material mənbəyidir. Etnoqrafiyanın arxeologiya ilə sıx bağlı olduğu məqamlardan biri də dəfn formasıdır. Dəfnin zahiri xarakterindən dəfn mərasimi barədə müəyyən məlumat əldə etmək, fikir söyləmək mümkündür. Lakin bütün abidənin və avadanlığın öyrənilməsi, dəfn mərasiminin dəqiq xarakteristikasının verilməsi arxeoloji qazıntıların sayənsində olar. Hərçənd ki, başqa qazıntılar da var. Bu qazıntıların əsas iştirakçıları arxeoloqlar deyil, “goreşənlər”dir. Yuxarıda gördük ki, Radlov özü ən yaxşı torpaqlar rus əhali tərəfindən zəbt olunduqca, yerli tatarların, yəni buranın türklərinin meşələrə çəkildiyini, orada təcrid olunaraq var-yoxunun əlindən çıxdığını yazır. Radlovun “sıx, daha ekspansiv və daha yaxşı gələcəyə can atan” xalq adlandırdığı ruslar haqqında isə 1735-ci ildə Sibirdə olan Miller belə yazır: “Rus kəndliləri İrtışda, Tobolda, Obda və Yeniseydə məzarları bu əsrin əvvəllərindən (yəni XVIII əsrin – G.Y.) oradan kalmıklar və qırğızlar (burada Yenisey qırğızları nəzərdə tutulur – G.Y.) getdikdən sonra qazmağa başladılar. Mən bu işlə dolanan çox adamlara rast gəlmişəm, hərçənd ki, mənim vaxtımda artıq bu işlə heç kəs məşğul olmurdu. Belə ki, xəzinə tapılmasına ümid ediləcək bütün məzarlar artıq qazılmışdır. Adamlar, samur ovuna gedilən kimi, işi öz aralarında bölmək və ayrı-ayrı kurqanları tez, birdəfəlik başa çatdırmaq üçün böyük dəstələrdə birləşirdilər”. V.Radlov qeyd edir ki, Qırğız çölündə apardığı məzar qazıntıları “aydın göstərirdi ki, Ob, Altay və Yeniseydəki məzarlar kimi, bu məzarlar da əsaslı şəkildə axtarılmışdır... Buna görə də, köhnəliyin araşdırıcısı əgər yüzlərlə məzarın içindən əvvəlcədən zahiri qazılma izləri olmayan bir-ikisini tapsa, bunu uğur saymalıdır...” Aradan uzun illər keçmişdir. Əgər bu qədər vəhşilikdən sonra bugünkü arxeoloqlar bir şey tapa bilirlərsə, bunu, doğrudan da, böyük uğur hesab etmək lazımdır. Radlov bir daha özünü təkzib edərək Messerşmidtin 25 may 1721-ci ildə yazdığı gündəliyindən misal gətirir. Messerşmidt yazır ki, Obun yuxarı axarında yaşayan rusları işimlilər adlandırırdılar; elə məzarlarda yerləşən qızıl və gümüşün qazılıb çıxarılması ilə məşğul olanlar da məhz onlardır. İlk dəfə “goreşənliklə” də məhz onlar məşğul olurdular. Buradan onlar məzarları qaza-qaza gəlib Ob çayına qədər çatmışdılar. Rus kəndliləri çöllərdə məzarları qazmaqla pul qazanırdılar. Ruslar ətraf kəndlərdən toplanaraq 200-300 nəfərlik dəstələr halında son xizək yolu ilə çöllərə 20-30 günlük “səfərə” çıxır, kurqanları ayrı-ayrı dəstələr arasında bölür və qazıntıya başlayırdılar. Qazax və kalmıklar gələrkən tezcə birləşərək özlərini müdafiə edə bilmələri üçün dəstələr bir-birindən çox da uzaqlaşmazdılar. Ata-babalarının təhqir olunan məzarlarını qorumağa gələn yerlilərlə toqquşma vaxtı ölən və yaralananlar da olurdu. Rus “goreşənlər”i qazılan türk məzarlarından çoxlu qızıl və gümüş əşyalar – at üçün bəzək əşyaları, zirehli geyim, qadın bəzək əşyaları, silah və s. oğurlayır, sonra da əldə etdiklərini satırdılar. Bu da aydın məsələdir. Çünki türk torpaqlarına köçən ruslar hələ əkin-biçinlə məşğul olmur, daha asan varlanma yolu seçirdilər. Yerli əhalinin heyvandarlıqla məşğul olduğunu görən ruslar bu işin onlara görə olmadığını çox tez anlamışdılar. Çünki heyvandarlıq bir mədəniyyətə, yaşayış tərzinə bağlı məşğuliyyətdir. Ucsuz-bucaqsız çöllərdə çoxsaylı qoyun sürülərini, at ilxılarını, mal-qara naxırını yeyəcəklə təmin eləmək üçün köçəri və yarı köçəri çöl mədəniyyətini bilmək lazım idi. Bunu da uşaqlıqdan görməklə, içərisində yaşamaqla, inamlarla, nağıllarla, rəvayətlərlə qanına, canına hopmaqla qazanmaq olardı... Radlov rusların Sibir torpaqlarını zəbt etməsindən danışarkən müdafiə etdiyi Çar Rusiyasının Sibirdə apardığı “milli siyasət”ini tam çılpaqlığı ilə açıb göstərmişdir. Rusların işi yalnız təbiəti məhv etməyə yönəlmirdi. Missionerlər hər yerdə xristianlığı təbliğ edir, əhalinin oturaq şəraitdə yaşaması, milli adət-ənənəsindən, həyat tərzindən uzaqlaşdırılması üçün kəndlər salır, kilsələr tikdirir, yerlilərlə rus qızlarının evlənməsinə şərait yaradır, rus məktəbləri açırdılar. 1830-cu ildə teleut aalı (teleut türklərinin yaşadığı yer – aul – G.Y.) Ulaluda (indiki Qorno - Altaysk şəhərində – G.Y.) arximandrit Makariy Altayda ilk xristian kilsəsinin özülünü qoyur. On dörd il ərzində o, 366 kişini, 309 qadını xristianlaşdırır. V.Radlov özünün Altaya axırıncı səfərinin nəticələrini araşdırarkən göstərir ki, orada səkkiz missioner mərkəzi vardı: Ulalu, Muytu, Urusul və ya Onqoday, Şamal, Qara Anuy, Makaryev, Köbizən. Bu ərazilərdəki yaşayış məntəqələrində xaç suyuna salınmış yerli əhali ruslarla bir yerdə yaşayır, rus dilini, rus adət-ənənəsini öyrənirdi. Missionerlər daim onların əsl xristian kimi yetişmələrinə göz qoyurdular. Xristianlığı qəbul etmiş yerlilər özlərini ruslara bənzətməyə çalışır, onlar kimi geyinir, onların yediyindən yeyir, hətta öz aralarında söhbət edəndə, çalışırdılar ki, çoxlu rus sözləri işlətsinlər. Lakin bütün bunlara baxmayaraq, ruslar onlara yuxarıdan aşağı baxır, saymır, ələ salıb gülürdülər. Rusları yamsılayan yerlilər üçün ən böyük xoşbəxtlik rus qızları ilə evlənmək idi. Çünki o, artıq özünü rus saya bilərdi. Belə qarışıq nigahlardan törəyənlərdə türk elementi itir, rus anaların uşaqları türk atalarının dilini bilmir və ya çox pis bilirdilər. Bu uşaqlar rus məktəblərində oxuyur, bu ruhda tərbiyə alır, evdə analarının bişirdiyi rus milli xörəklərini yeyir, rus dilində layla eşidir, xristian bayramlarını keçirirdilər. Radlovun fikrincə, əhalini tam xristianlaşdırmamış rus məktəblərini açmaq tələsmək demək idi. Çünki milli ruhdan uzaq olan xristianlaşdırılmış yerlilər öz soydaşlarına təsir edə bilmirdilər. Türklərin əksəriyyəti dinlərini dəyişənlərə satqın kimi baxırdılar. Bu “satqın” yerlilər tək öz dinlərindən əl çəkmir, soyadlarından və adlarından da imtina edirdilər. Bununla belə, Radlov xristianlığı qəbul edənlərin azlığından təəssüfləndiyini də gizlətmirdi. Altaylıların əksəriyyəti ruslarla yaxınlıqdan öz milli xüsusiyyətlərini itirəcəklərindən qorxur və, ona görə də, onlarla təmasdan, ünsiyyətdən qaçırdılar. Bir çox türk tayfaları kimi, teleutların da ən çox qorxduqları şey xaç suyuna salınma, yəni vatiz idi. Onlar rusların torpaqları zəbt etdiklərindən Radlova şikayət edərkən, o izah edir ki, bu torpaqlar xanədan yerlərdir və rus imperatoru onlardan istədiyi kimi istifadə edə bilər. Lakin türk tayfalarının əksəriyyəti, o cümlədən də şorlar, teleutlar bu fikirlə barışa bilmir, nəticədə ruslarla tez-tez münaqişəli vəziyyət yaranırdı. Keşişlərin dediyinə görə, ən çətin xristianlaşdırılanlar kumandı tatarları və qadınlardır. Bununla belə, rusların “milli siyasəti” öz işini gördü və bu ərazidə xristianlaşdırma və ruslaşdırma digər yerlərdəkinə nisbətən Çar Rusiyası üçün daha uğurlu oldu. Sibirin dərinliklərinə irəliləyən ruslar toponimləri də dəyişirdilər. Bir çox hallarda onlar türk toponimlərini tərcümə edərək ruscasını yaşadırdılar: Ku – Lebed, Küçük Seqirtpek – Malıy Prıjok, Kızıl Yar – Krasnoyarsk, Aba Tura – Kuznetsk, Tos – Sosnovaya Qora və s... Güllü Yoloğlu, Türkoloq

MARAQLI SAYT

Yüzillik yaşına çatmağı gözləyən hər kəs üçün 7 qızıl qayda

Jurnalistlərə hücum edən Böyük Britaniyanın Rusiyadakı səfirinin müavini Moskvada xəstəxanaya yerləşdirilib

Poeziya

Maraqlı şəxsiyyətlər

Bu gün tanınmış şair İslam Səfərlinin doğum günüdür

TARIXIMIZ

ƏDƏBİ TƏNQİD

UNUDULMAZ ŞAİRLƏRİMİZDƏN yarpaqlar

ƏDƏBİ ŞƏXSİYYƏTLƏR

Əfqan Əsgərovdan üç qısa hekayə

Dəniz və uşaq

Uşağın hökmü

MARAQ DÜNYASI

BİR TEOREMİN İSBATININ 360 İLLİK TARİXÇƏSİ

TARİXDƏ İZ QOYANLAR

Müstəqilliyimizə imza atan Cavad bəy Məlikyeqanovun əzablı HƏYATI

ŞƏXSİYYƏTLƏR

Fyodor Dostoyevski

SƏMƏD VURGUN MƏN TƏLƏSMİRƏM

Murad Köhnəqala yazır

ELXAN ZAl - 60

ESSE

TOLSTOYUN HƏYATI VƏ BİLİNMƏYƏNLƏR

“İrəvan vilayəti” və İrəvan quberniyasının yaradılması

İSA HƏBİBBƏYLİ - MAHMUD KAŞQARİ MÜKAFATI HAQQINDA

AŞIQ AZƏR XANLAROĞLU - HƏZİN TOVUZ AXŞAMLARI (SÖZ. və MUS. ZAKİR ZEYNALOV)

PÜNHAN ASLANOĞLU

Axundzadə qadın çadrasında Şəkidən niyə qaçır?

Axundzadə qadın çadrasında Şəkidən niyə qaçır?

ZƏNGƏZURU ERMƏNİLƏRƏ KİM SATDI

ZƏNGƏZURU ERMƏNİLƏRƏ KİM SATDI

Vətən torpaqları tarixi düşmənlərə peşkəş edilirdi

Azərbaycanın əzəli torpaqları olan Zəngəzur ermənilərə peşkəş edilirdi.

Abdal - Təsəvvüfün (Sufizmin) əsası kimi​​​​​​​

Abdal - Təsəvvüfün (Sufizmin) əsası kimi

İtirilmiş uşaqlıq - Qrem Qrinin essesi

İtirilmiş uşaqlıq - Qrem Qrinin essesi

Gülüstani-İrəm əsəri haqda

"yalan ilə doğru"

100 il əvvəl Azərbaycan Parlamenti necə idi?

100 il əvvəl Azərbaycan Parlamenti necə idi?

Təhlil Dr. Harun Yılmaz Tarixçi-alim, Britanya Akademiyasının müxbir üzvü 7 Dekabr 2018

TÜRKLƏR NECƏ KÜRD OLDU?..

TÜRKLƏR NECƏ KÜRD OLDU?..

“Şollerin arxivi” Fransanın Kann şəhərində fəxri ad qazandı

“Şollerin arxivi” Fransanın Kann şəhərində fəxri ad qazandı

“Peyğəmbər” poeması Təbrizdə nəşr olunub

Zəlimxan Yaqubun “Peyğəmbər” poeması Təbrizdə nəşr olunub

Quranda qeyd edilir ki bir neçə qadını özünə kəniz edə bilərsən

Quranda qeyd edilir ki bir neçə qadını özünə kəniz edə bilərsən

Доступно об общем анализе крови

Доступно об общем анализе крови:

учимся понимать свои анализы К показателям общего анализа крови относятся (в скобках указана аббревиатура показателя):

O əfsanəvi filmdən sağ qalan yeganə aktrisa

O əfsanəvi filmdən sağ qalan yeganə aktrisa: 102 yaşında.., gözəlliyi də öz yerində (Fotolar)

Filmlər yaxşı və ya pis ola bilər. Amma elə filmlər də var ki, müəyyən müddətdən sonra əfsanəyə çevrilir və daha onların yaxşı və ya pis olması müzakirə mövzusu olmur.

Müşfiqi onlar satdı – Siyahı

2019-cu ilin dövlət büdcəsi layihəsi

Qeyri-adi tarixi faktlar

Sərəncam

Azərbaycan ilklərə imza atıb

ŞƏHİD EDİLƏN GENERALLARIMIZ.

Ağa Musa Nağıyev

Olanlardan, keçənlərdən

İlk ətir harada yaranmışdır

Махмуд Кашгари

Махмуд Кашгарский - великий энциклопедист, выдающийся ученый-тюрколог

MARAQLI TARİX

Vlasov niyə SSRİ-yə xas olmayan üsulla edam edildi??????

“GÜLMƏYƏN ADAM”

İDMAN-Futbol

Tovuzlular

SİBİRİN İŞĞALI: Ruslaşdırma və xristianlaşdırma - I HİSSƏ

Abdal - Təsəvvüfün (Sufizmin) əsası kimi